Жоспар

10.1 Мемлекеттің жастар саясатын іске асырудың түсінігі, мәні және негізгі бағыттары.

10.2 Қазақстан Республикасының Мемлекеттік жастар саясатының тұжырымдамасы.

10.3 Жастар саясатын іске асыру құралдары.

10.4 Жастар мен жас отбасыларды әлеуметтік қолдау.

10.5 Жастардың әлеуметтік-саяси өмірге қатысуы.

 

10.1 Мемлекеттің жастар саясатын іске асырудың түсінігі, мәні және негізгі бағыттары

 

Қазіргі уақытта барлық демократиялық елдер әлеуметтік жағдайды тұрақтандыру үшін мемлекеттік жастар саясатын жүзеге асырудың жаңа тәсілдерін зерттеп, әзірлеуде. Еуропа Кеңесі мен Еуропалық комиссия әзірлеген жастар саясатының негіздерінде «жастар саясаты-бұл жастарға қоғамға сәтті интеграциялану  және олардың қоғамдарының белсенді және жауапты мүшелері және өзгерістердің бастамашылары ретінде қызмет ету үшін қажетті мүмкіндіктер мен практикалық тәжірибе беру мақсатында мемлекеттік органдар жүзеге асыратын стратегия»^[191].

Мемлекеттік жастар саясаты – мемлекет жүзеге асыратын және жастарды қолдау мен дамытуға бағытталған әлеуметтік-экономикалық, ұйымдастырушылық және құқықтық шаралар жүйесі^[192].

Жастар саясаты – бұл жастарға қоғамға сәтті кірігу және өз қоғамдарының белсенді және жауапты мүшелері және өзгерістердің бастамашылары ретінде қызмет ету үшін қажетті мүмкіндіктер мен практикалық тәжірибе беру мақсатында мемлекеттік органдар жүзеге асыратын стратегия.

Жастар саясаты жастар өмірінің әл-ауқат, оқу, демократиялық процестерге қатысу және инклюзия сияқты әртүрлі, бірақ өзара байланысты аспектілерімен айналысады. Жастар саясаты жастардың алдында қоғамда өз орнын табу, тәуелсіздікке қол жеткізу, азаматтық қоғам процестеріне қатысу, еңбек нарығына шығу үшін қажетті білімді, дағдылар мен тәсілдерді игеру мүмкіндіктерін аша алады. Жастар, өз кезегінде, жастар саясатының кейбір элементтерін позитивті құндылықтарға (ұйымшылдық, топтық ынтымақтастық және т.б.) баса назар аудара отырып, бос уақытты мағыналы пайдалану нұсқалары ретінде немесе салауатты өмір салтын насихаттау мүмкіндігі ретінде, кәсіпкерлік қызметті насихаттау бағдарламасы ретінде немесе жастарға бағытталған сот әдідігіне қол жеткізу құралы ретінде қабылдай алады және т.б. қалай болғанда да, жастар саясаты жастарға бүгінгі күннің барлық құндылықтарынан «өзінікін» таңдауға мүмкіндік береді.

Жастар саясаты – бұл жастарға қатысты барлық стратегиялық аспектілерді қамтитын тұтас кешен: әлеуметтік қорғау, денсаулық сақтау, тұрғын үймен қамтамасыз ету, жұмыспен қамту/кәсіпкерлік қызмет, ресми білім беру және
т.б., сондай-ақ әлеуметтік инклюзия, жастардың қоғамға қатысуы, гендерлік теңдік және т. б. сияқты «өтпелі» тақырыптар.

Жастар – бұл тәуелділік жағдайынан тәуелсіздікке, балалық шақтан ересек өмірге көп аспектілі кезеңімен байланысты әлеуметтік құрылым. Әр түрлі елдерде жастар әр түрлі анықталады. ЕО деңгейінде статистикалық мақсатта қолданылатын жас диапазоны ретінде әдетте 15 пен 29 жас аралығында қабылданады. Қазақстан заңнамасына сәйкес жастарға Қазақстан Республикасының азаматтары – он төрт жастан отыз бес жасқа дейінгі адамдар жатады.

Мемлекеттік жастар саясатының объектісі 14 пен 30 жас аралығындағы ел азаматтары (көптеген елдерде), жас отбасылар, сондай-ақ жастар бірлестіктері болып табылады. Оның субъектілеріне мемлекеттік органдар мен олардың лауазымды адамдары, жастар бірлестіктері мен қауымдастықтары, сондай-ақ жас азаматтардың өздері жатады.

Мемлекеттік жастар саясатының басты мақсаты – жас ұрпақты елдің әлеуметтік-экономикалық, саяси және мәдени-рухани өміріне белсенді тартуға қол жеткізу.

Үшінші мыңжылдықтағы жастар жұмысы әлемнің көптеген елдерінің мемлекеттік саясаты мен қоғамдық пікірінің басты назарында. «Еуропалық Одақтың жастар саясатының ақ кітабына» сәйкес жастар жұмысының сегіз бағыты бар:

- жастармен арнайы жұмыс (тәуекел топтарымен жұмыс);

- қызығушылықтары бойынша білім беру (оқу бағдарламасына сәйкес бос уақыттағы қызмет, оның ішінде мектептегі жастар жұмысы);

- жастар және жастар туралы ақпарат, сондай-ақ кеңес беру және зерттеу, оқыту;

- жастар жұмысы саласында қосымша оқыту және қайта оқыту;

- жастардың сауықтыру және дамыту демалысы (жастар лагерлерінің қызметі);

- жастарды еңбекке тәрбиелеу (еңбек жасақтары);

- Халықаралық Жастар жұмысы^[193].

«Мемлекеттік жастар саясаты туралы» Қазақстан Республикасының
2015 жылғы 9 ақпандағы №285-V Заңына сәйкес мемлекеттік жастар саясатының мақсаты жастардың толыққанды рухани, мәдени, білім беру, кәсіптік және дене шынықтыру дамуы, шешімдер қабылдау процесіне қатысу, табысты әлеуметтену және оның әлеуетін елді одан әрі дамытуға бағыттау үшін жағдайлар жасау болып табылады.

Мемлекеттік жастар саясатының міндеттері:

- жастардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау;

- жастарды елдің әлеуметтік-экономикалық және қоғамдық-саяси өміріне тарту;

- азаматтыққа тәрбиелеу және қазақстандық патриотизм сезімін нығайту.

Мемлекеттік жастар саясаты қағидаттарға негізделеді:

- мәдени, адамгершілік және рухани құндылықтардың басымдықтары;

- азаматтық, жауапкершілік, еңбекқорлық;

- конфессияаралық келісім және этносаралық толеранттылық;

- ұрпақтар сабақтастығы, отбасылық тәрбиенің басымдығы;

- мемлекеттік жастар саясатын қалыптастыруға және іске асыруға жастардың қатысуы;

- мемлекеттік жастар саясатын қалыптастыру мен іске асырудағы ғылыми, кешенді және дәйекті тәсіл.

Мемлекеттік жастар саясатының негізгі бағыттары:

-қолжетімді және сапалы білім беруді қамтамасыз ету, ғылыми-техникалық әлеуетті дамыту;

- денсаулықты сақтау және нығайту, салауатты өмір салтын қалыптастыру;

- жұмысқа орналасу және жұмыспен қамту үшін жағдай жасау;

- жастар арасында кәсіпкерлік қызметті дамыту үшін жағдай жасау;

- жас отбасылар мен жұмыс істейтін жастар үшін қолжетімді тұрғын үй жүйесін дамыту;

- құқықтық мәдениет деңгейін арттыру, сыбайлас жемқорлық көріністеріне төзбеушілікке тәрбиелеу;

- экологиялық мәдениетті қалыптастыру;

- дарынды жастардың дамуына жәрдемдесу;

- мәдени демалыс пен демалыс үшін жағдай жасау.

Тиімді және мақсатты жастар саясатын құру бойынша негізгі талаптар:

- жастармен жұмыс істеуге жауапты нақты анықталған мемлекеттік құрылым, яғни осы саладағы барлық қызметті басқаратын, бағдар беретін, үйлестіретін және шоғырландыратын орган;

- нақты анықталған мақсатты аудитория, яғни жас шекараларын белгілеу және/немесе жастар саясатының бенефициарлары болып табылатын топтардың толық сипаттамасы;

- нақты және ашық стратегия мен іс-әрекет жоспары, сондай-ақ мониторинг және бағалау механизмдері: саясатқа жауапты органдар мен тұлғалар есеп беріп, жастар саясатын жетілдіру мақсатында тәжірибеден сабақ алып, үйрене білуі тиіс;

- ғылыми-ақпараттық база: жастардың әртүрлі топтарының қажеттіліктерін сәйкестендіру және санаттау, зерттеулер мен статистика, саясатты іске асыру процесінде алынған эмпирикалық ақпарат;

- жастарды проблема ретінде емес, перспективалық ресурс ретінде түсіндіретін және жастарды қолдауға және олардың әлеуетін ашуға және қоғам өміріне толыққанды және оң қатысуға жәрдемдесуге бағытталған тұжырымдама;

- жастардың, яғни саяси процестерге қатысатын және жастар ұйымдарына және жалпы қоғам өміріне тартылған жастардың маңызды қатысуын қамтамасыз ету қажеттілігі мен мүмкіндігіне сенімділік;

- жастар саясатына сектораралық тәсіл, яғни жастардың өмірінде маңызды рөл атқаратын және «жастар саласымен» шектелмейтін әр түрлі қызмет салаларын бір өріске біріктіру;

- бөлінген тұрақты бюджет: жастар саясатының қажеттіліктері тұрақты, мақсатты және жеткілікті ресурстармен қамтамасыз етілуі тиіс;

- жергілікті, өңірлік және ұлттық деңгейлер арасындағы тұрақты байланыстар, процестің барлық қатысушыларының құзыреттері мен жауапкершілік аймақтарын тану, ынтымақтастыққа, күш-жігерді үйлестіруге және әріптестікке бағдарлану;

- халықаралық практикамен келісу, қолданыстағы нормаларға, ұсынымдарға және оң тәжірибеге бағдарлану.

Осылайша, мемлекеттік жастар саясаты мемлекет қызметінің маңызды бағыттарының бірі болып табылады, өйткені оны елдің болашағына тікелей үлес ретінде бағалауға болады. Бұл жастар бір мезгілде өзінің әлеуметтік сенімсіздігі мен қоғамдық назардың болмауына байланысты елдің жағдайын тұрақсыздандыратын әлеуметтік-демографиялық топ, сондай-ақ мемлекет алдында жаңа мүмкіндіктер ашып, мемлекетті дамудың жаңа жоғары деңгейіне шығара алатын ресурстық капитал бола алады. Осылайша, мемлекеттік саясат жастардың жасампаздық әлеуетін қолдауға және дамытуға бағытталғаны маңызды.

 

---

^[191] Counsil of Europe https://pjp-eu.coe.int/en/documents/42128013/47261953// Дата обращения 30.06.2025

^[192] Закон Республики Казахстан от 9 февраля 2015 года №285-V «О государственной молодежной политике». https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z1500000285

^[193] European Comission White Paper: A New Impetus for European Youth. Brussels: EC. – 2001. – P. 11.