11.4 Мемлекеттік ақпараттық саясаттың даму мәселелері мен перспективалары

 

Қазақстан Республикасының мемлекеттік ақпараттық саясаты цифрлық трансформация, жаһандану және киберқауіптердің өсуі жағдайында қалыптастырылады. Цифрлық технологиялардың, ұлттық медианың және киберқауіпсіздіктің белсенді дамуына қарамастан, мемлекет жүйелі шешімді қажет ететін бірқатар мәселелерге тап болады. Сонымен қатар, ақпараттық саясаттың тиімділігін арттырып, елдің цифрлық егемендігін нығайта алатын перспективалы бағыттар бар.

Қазақстанның мемлекеттік ақпараттық саясатының негізгі мәселелері.

Ақпараттық қауіпсіздіктің белсенді дамуына қарамастан, Қазақстан бірқатар мәселелерге тап болады:

- киберқылмыстың өсуі-хакерлік шабуылдардың, деректердің бұзылуының және қаржылық алаяқтықтың көбеюі;

- жаһандық IT-корпорациялардың басым әсері – Google, Meta, TikTok және Telegram қызметін реттеу қажеттілігі;

- киберқауіпсіздік саласында жоғары білікті мамандардың жетіспеушілігі;

- жасанды интеллект технологияларын дамыту және оларды кибершабуылдарда қолдану – deepfake және автоматтандырылған фейктермен байланысты қауіптер;

- мессенджерлерде ақпараттың таралуын шектеулі бақылау – Telegram, WhatsApp және Signal реттеудегі қиындықтар.

Осы сын-қатерлерді еңсеру үшін Қазақстанға ұлттық IT-кадрларды дамыту, заңнаманы жетілдіру және халықаралық әріптестермен ынтымақтастықты күшейту қажет.

Ақпараттық қауіпсіздік және киберқауіптер. Негізгі мәселелердің бірі-киберқауіпсіздікті қамтамасыз ету және мемлекеттік ақпараттық жүйелерді қорғау.

ҚР ақпараттық қауіпсіздік мәселелердің негізгі сын-қатерлері:

Мемлекеттік құрылымдар мен бизнеске кибершабуылдар санының көбеюі. Соңғы жылдары деректердің арналардан шығып кетуі, ақпараттық жүйелердің бұзылуы және DdoS-шабуылдары тіркелді. Цифрлық алаяқтық пен киберқылмыстың өсуі (жеке деректерді ұрлау, банктік алаяқтық, фишинг). Ақпараттық қауіпсіздік бойынша білікті мамандардың жетіспеушілігі. Қазақстан киберқорғау саласында кадр тапшылығына тап болып отыр. Ұлттық деректер орталықтары мен бұлтты технологиялардың жеткіліксіз дамуы шетелдік платформаларға тәуелділікке әкеледі (Google Cloud, AWS).

Елдің ақпараттық саясатының міндеттері мемлекеттік бастамаларды жариялау және түсіндіру, тұрақтылықты қамтамасыз ету болып табылады. Мемлекеттік стратегиялардың, бағдарламалар мен инновациялық жобалардың нәтижелілігі, азаматтық қоғамдағы бейбітшілік пен келісім, тұтастай алғанда мемлекеттік органдардың имиджі көбірек ақпараттық саясаттың іске асырулуына байланысты. Бұл тұрғыда республикада жүргізіліп жатқан реформалар инновацияларының оң жақтары туралы өңірлерде заманауи және тиімді PR-тәсілдердің болмауы мәселе болып табылады.

Бұл мәселелердің ықтимал шешімдері:

- ұлттық киберқауіпсіздік инфрақұрылымын дамыту (мемлекеттік дата-орталықтар, деректерді шифрлау, киберқауіптер мониторингін күшейту);

- шетелдік IT-компаниялардың қызметін реттеуді күшейту және олардың серверлерін Қазақстанда міндетті түрде оқшаулау;

- Киберқауіпсіздік бойынша мамандарды оқыту және IT-білім беруді ынталандыру.

Жалған ақпарат, жалған жаңалықтар және ақпараттық соғыстар.

Цифрлық технологиялардың өсуі жалған ақпаратты тарату мәселелерінің күшеюіне әкелді. Негізгі сын-қатерлер: фейк жаңалықтар мен жалған ақпаратты саяси және экономикалық мақсатта белсенді пайдалану. Халықтың медиа сауаттылығының төмен деңгейі, бұл азаматтарды манипуляцияларға осал етеді. Экстремистік мазмұн мен қауесеттерді тарату үшін қолданылатын анонимді мессенджерлер мен әлеуметтік медианы бақылау мәселелері.

Ықтимал шешімдер:

- ақпаратты верификациялаудың мемлекеттік жүйесін құру (фейкке қарсы платформалар, ағартушылық кампаниялар);

- мектептер мен жоғары оқу орындарында медиа сауаттылық бойынша білім беру бағдарламаларын дамыту;

- жалған ақпаратпен күресу үшін жаһандық IT-компаниялармен (Google, Meta, Telegram) өзара іс-әрекет жасау.

Ұлттық цифрлық контент тапшылығы.

Қазақстандық ақпараттық кеңістік әлі де шетелдік контентке тәуелді, бұл мемлекеттің медиаға ықпалын шектейді. Негізгі сын-қатерлер: қоғамдық пікірді қалыптастыратын шетелдік БАҚ пен интернет-ресурстардың (YouTube, TikTok, Instagram) үстемдігі. Қазақстандық онлайн-платформалар мен медианың танымалдығы жеткіліксіз, бұл олардың бәсекеге қабілеттілігін төмендетеді. Қуатты ұлттық әлеуметтік желілер мен бейне хостингтердің болмауы.

Ықтимал шешімдер:

- қазақстандық цифрлық контентті қолдаудың мемлекеттік бағдарламасын дамыту;

- баламалы ұлттық әлеуметтік желілерді, бейне хостингтер мен ағындық платформаларды құру;

- БАҚ-та және цифрлық медиада жергілікті контентке квоталарды енгізу.

Сандық алшақтық және интернетке біркелкі емес қол жеткізу.

Ірі қалаларда жоғары цифрландыруға қарамастан, ауылдық аймақтар интернетпен және цифрлық технологиялармен аз қамтылған.

Негізгі сын-қатерлер: Ауылдық жерлерде жоғары жылдамдықты интернетпен жеткіліксіз қамту. Аймақтар арасындағы цифрлық сауаттылық деңгейіндегі алшақтық. Халықтың бір бөлігі үшін мемлекеттік цифрлық қызметтерге қолжетімділіктің шектелуі.

Ықтимал шешімдер:

- шалғай аудандарда 5G және спутниктік интернеттің жедел дамуы;

- халықтың цифрлық сауаттылығын арттыру жөніндегі мемлекеттік бағдарламалар;

- интернеті әлсіз болса да, мемлекеттік қызметтерге оңай қол жеткізу үшін eGov оңтайландыру.

Қазақстанның мемлекеттік ақпараттық саясатын дамыту перспективалары. Қазіргі мәселелерге қарамастан, Қазақстан ақпараттық саясат пен цифрлық егемендікті дамыту үшін айтарлықтай әлеуетке ие.