11 ТАРАУ. МЕМЛЕКЕТТІК АҚПАРАТТЫҚ САЯСАТ НЕГІЗДЕРІ
11.5 Қазақстан Республикасындағы шетелдік БАҚ қызметінің құқықтық негіздері
Қазақстандағы шетелдік бұқаралық ақпарат құралдарының (БАҚ) қызметі шетелдік медианың құқықтық мәртебесін, олардың құқықтарын, міндеттерін, аккредиттеу шарттары мен шектеулерін айқындайтын ұлттық заңнамамен реттеледі. Мемлекет сөз бостандығы мен халықаралық ақпарат көздеріне қол жетімділікті ұлттық егемендікті, ақпараттық қауіпсіздікті қорғау және қоғамға деструктивті әсер етудің алдын алу қажеттілігімен теңестіруге тырысады.
ҚР мемлекеттік саясаты шеңберінде Қазақстанның бірыңғай ақпараттық кеңістігін қалыптастыру, жеке тұлғаның, қоғамның және мемлекеттің ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету, демократиялық бағдарланған бұқаралық сананы қалыптастыру, ақпараттық қызметтер саласын қалыптастыру, қоғамдық қатынастарды, оның ішінде ақпаратты алуға, таратуға және пайдалануға байланысты реттеудің құқықтық өрісін кеңейту үшін негіздер қаланды.
Мемлекеттік ақпараттық саясат еліміздің барлық аумағында бірыңғай саясат жүргізуді қамтамасыз ететін орталық пен өңірлердің байланысын нығайту құралы ретінде қызмет етеді.
БАҚ қызметінің құқықтық негізі Қазақстан Республикасының конституциясы болып табылады, ол пікірлер, пайымдаулар бостандығына және оларды еркін тарату құқығына кепілдік береді, идеологиялық және саяси әртүрлілікті таниды.
Қазақстан ақпарат алу мен таратуда азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету демократиялық мемлекет құрудың қажетті шарты болып табылады деген пікірді ұстанады. Қазақстан Республикасы адами өлшем жөніндегі Копенгаген кеңесі құжатының 9.1-бабымен бөліседі – «Сенімдерді еркін білдіру құқығы өз сенімдерін ұстану еркіндігін, сондай-ақ ақпарат пен идеяларды алу және тарату еркіндігін қамтиды...»[228].
Қазақстандағы шетелдік БАҚ қызметін реттеудің нормативтік-құқықтық базасы.
Шетелдік БАҚ қызметінің құқықтық негіздеріне ҚР Конституциясы, «Бұқаралық ақпарат құралдары туралы», «Ұлттық қауіпсіздік туралы» заңдар, сондай-ақ елдің ақпараттық кеңістігін реттейтін халықаралық келісімдер мен нормативтік актілер кіреді.
Конституциялық негіздер.
Ақпарат бостандығының негізгі қағидаттары Қазақстан Республикасының Конституциясында бекітілген.
БАҚ қызметінің құқықтық негізі Қазақстан Республикасының конституциясы болып табылады, ол пікірлер, пайымдаулар бостандығына және оларды еркін тарату құқығына кепілдік береді, идеологиялық және саяси әртүрлілікті таниды.
20-бап. Қазақстан Республикасының Конституциясына цензураға тыйым салынады, әркімнің заңмен тыйым салынбаған кез келген тәсілмен ақпарат алуға және таратуға құқығы бар. Конституциялық құрылысты күштеп өзгертуді, республиканың тұтастығын бұзуды, мемлекет қауіпсіздігіне нұқсан келтіруді, соғысты, әлеуметтік, нәсілдік, ұлттық, діни, тектік-топтық және рулық басымдықты, сондай-ақ қатыгездік пен зорлық-зомбылыққа табынуды насихаттауға немесе үгіттеуге жол берілмейді.
39-бап. Егер бұл ұлттық қауіпсіздікке, қоғамдық тәртіпке немесе басқа азаматтардың құқықтарына қатер төндірсе, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын, оның ішінде ақпарат саласында шектеуге жол береді. Ұлтаралық және конфессияаралық келісімді бұзуға қабілетті кез келген іс-әрекет конституциялық емес деп танылады. Саяси себептер бойынша азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қандай да бір формада шектеуге жол берілмейді. Ешбір жағдайда ҚР Конституциясының 11, 13-15-баптарында, 16-бабының 1-тармағында, 17-бабында, 19-бабында, 22-бабында, 26-бабының 2-тармағында көзделген құқықтар мен бостандықтар шектелуге жатпайды[229]. Бұл нормалар мемлекетке шетелдік БАҚ қызметін, әсіресе ұлттық қауіпсіздік контекстінде реттеуге мүмкіндік береді.
«Бұқаралық ақпарат құралдары туралы» Қазақстан Республикасының Заңы.
Қазақстандағы барлық БАҚ-тың, оның ішінде шетелдік БАҚ-тың қызметін реттейтін негізгі заң.
Негізгі ережелерді белгілеңіз:
Шетелдік БАҚ тіркеу. Шетелдік БАҚ Қазақстанда тек тіркеліп, контентті таратуға рұқсат алғаннан кейін ғана жұмыс істей алады. Егер БАҚ қызметі ҚР заңдарын бұзса, мемлекет тіркеуден бас тарта алады.
Шетелдік журналистерді аккредиттеу. Барлық шетелдік корреспонденттер ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінде аккредиттеуден өтуге міндетті. Заңнама бұзылған жағдайда аккредиттеу жойылуы мүмкін.
Шетелдік телерадиокомпаниялардың қызметін лицензиялау. Шетелдік телеарналар Қазақстанда хабар тарату үшін лицензия алуы тиіс. Егер ҚР заңдарын бұзса, мемлекеттік органдар, контентті таратуды тоқтатуы мүмкін.
БАҚ-ты шетелдік иеленуге тыйым салу. Қазақстандық БАҚ-тағы шетелдік капиталдың үлесі 20%-дан аспауы тиіс. Бұл шектеу елдің ақпараттық кеңістігіне сыртқы әсердің алдын алуға бағытталған.
«Ұлттық қауіпсіздік туралы» заң.
Ақпараттық қауіпсіздікке төнетін қатерлерді және олардың алдын алу шараларын анықтайды. Осы заңдардың негізгі аспектілері: егер олардың мазмұны ұлттық қауіпсіздікке қауіп төндірсе, мемлекет шетелдік БАҚ қызметін шектеуге немесе тыйым салуға құқылы. Шетелдік арналарды таратуға шектеулер енгізу, егер олар экстремистік идеяларды, фейктер немесе мемлекетке қарсы үгіт-насихат таратса. Шетелдік компаниялар пайдаланатын интернет-БАҚ пен әлеуметтік желілерді бақылау.
«Ақпаратты қорғау туралы» заң. Шетелдік бұқаралық ақпарат құралдарын қоса алғанда, ақпаратты жинау, өңдеу және сақтау тәртібін реттейді. Қазақстан азаматтарының дербес деректерін олардың келісімінсіз таратуға тыйым салынады.
Шетелдік БАҚ мемлекеттік органдардың рұқсатынсыз құпия және стратегиялық маңызды мәліметтерді жариялай алмайды. Адамгершілік нормаларын, мемлекеттік рәміздерді бұзатын немесе ел басшылығының беделін түсіретін мазмұн бұғатталуы мүмкін.
Қазақстанның халықаралық келісімдері мен міндеттемелері.
Қазақстан ақпарат бостандығының халықаралық нормаларын сақтайды, бірақ оларды ұлттық мүдделерге бейімдейді. ЕҚЫҰ мен БҰҰ-ға қатысу – Қазақстан баспасөз бостандығын мойындайды, бірақ оны ұлттық заңнама шеңберінде реттейді. ШЫҰ және ЕАЭО-мен ынтымақтастық – жалған ақпарат пен киберқауіптерге қарсы күрес бойынша бірлескен шараларды әзірлеу. Жаһандық цифрлық платформалардың қызметін реттеу – Қазақстан Google, Meta (Facebook), TikTok, Telegram және басқа компаниялардан жергілікті заңдарды сақтауды талап етеді.
Шетелдік БАҚ қызметін шектеу және реттеу.
Контентті бақылау. Мемлекет шетелдік БАҚ-тарды шектеуге немесе бұғаттауға құқылы, егер олардың материалдары: экстремизмге, терроризмге және зорлық-зомбылыққа шақырса, қоғамды тұрақсыздандыратын фейк ақпарат таратса, мемлекеттік рәміздерді қорласа немесе мораль нормаларын бұзса және Қазақстанның ішкі саяси процестеріне араласатын болса.
Шетелдік қаржыландыруға арналған лимиттер. Қазақстан сыртқы ықпалды болдырмау үшін шетелден БАҚ-ты тікелей қаржыландыруға тыйым салады. Мемлекет қаржыландыру көздерін тексеріп, күдікті демеушілері бар арналарды бұғаттай алады.
Интернет-ресурстарды бұғаттау. Билік шетелдік жаңалықтар сайттары мен платформаларына кіруді шектей алады, егер олар ҚР заңдарын бұзса. Контентке бақылау ақпараттық қауіпсіздік мәселелері жөніндегі ұлттық үйлестіру орталығы арқылы жүзеге асырылады.
Қазақстандағы шетелдік БАҚ құқықтық реттеуді дамыту перспективалары.
Мемлекеттік бақылауды күшейту, деректерді оқшаулау туралы заңға ұқсас шетелдік цифрлық платформалар үшін жаңа ережелерді енгізу. Мемлекет Youtube, Telegram, TikTok сияқты компаниялардан Қазақстанда ресми өкілдіктер құруды талап етеді.
Болашақта қазақстандық медиа нарықты дамыту мемлекет шетелдік көздердің ықпалын төмендету үшін бәсекеге қабілетті ұлттық медиа құруды және телеарналар эфирінде және онлайн-платформаларда қазақстандық контентке квоталар енгізуді ынталандыратын болады.
Қазіргі жағдайда шетелдік БАҚ-ты құқықтық реттеуде жалған ақпаратқа қарсы күрес механизмдерін жетілдіру және фейк жаңалықтар мониторингінің ұлттық орталығын құру, сондай-ақ шетелдік БАҚ арқылы таратылатын контентті тексеру мен таңбалаудың жаңа құралдарын әзірлеу талап етіледі.
Халықаралық IT-компаниялармен өзара іс-әрекетті күшейту Қазақстан жаһандық платформалардан жергілікті заңдарды сақтауды және тыйым салынған контентті жоюды талап етуді жалғастырады.
Әлеуметтік желілер мен онлайн-ресурстар алгоритмдерінің ашықтығына қойылатын талаптарды енгізу.
Шетелдік БАҚ-ты реттеудің негізгі қағидаттары:
- шетелдік БАҚ-тарды тіркеу және лицензиялау;
- шетелдік журналистерді аккредиттеу;
- БАҚ-ты шетелдік иеленуді шектеу (20%-дан аспайды);
- шетелден медианы қаржыландыруды бақылау;
- жалған ақпарат пен экстремистік контентке қарсы күрес;
- заңды бұзатын ресурстарды бұғаттау.
Тұтастай алғанда, Қазақстандағы шетелдік БАҚ қызметін құқықтық реттеу ақпараттық егемендікті қамтамасыз етуге, ұлттық мүдделерді қорғауға және медиа кеңістікке сыртқы араласудың алдын алуға бағытталған. Келешекте Қазақстан шетелдік БАҚ-ты бақылауды күшейте отырып, ұлттық медианы дамыта отырып және әлемдік цифрлық экономикаға ықпалдаса отырып, ақпараттық саясат саласындағы заңдарды жетілдіруді жалғастырады.
Бақылау сұрақтары
- Мемлекеттік ақпараттық саясат дегеніміз не және оның негізгі мақсаттары қандай?
- Мемлекеттік ақпараттық саясаттың негізінде қандай қағидалар жатыр?
- Қазақстанда мемлекеттік ақпараттық саясат қалай реттеледі? Негізгі заңдар мен ережелерді атаңыз.
- Мемлекеттің ақпараттық саясатын қалыптастыруға қандай негізгі жүйе құраушы факторлар әсер етеді?
- Ақпараттық қауіпсіздік мемлекеттік ақпараттық саясатпен қалай байланысты?
- Мемлекет ақпараттық кеңістікті реттеу үшін қандай әдістер мен құралдарды қолданады?
- Мемлекет жалған ақпарат пен фейк жаңалықтармен қалай күреседі?
- Халықаралық ұйымдар мен цифрлық корпорациялар мемлекеттік ақпараттық саясатқа қандай әсер етеді?
- Қазақстан өз аумағында шетелдік БАҚ пен цифрлық платформалардың қызметін қалай реттейді?
- Қазақстанда мемлекеттік ақпараттық саясатты дамытудың қандай перспективалары бар?
Талқылауға арналған сұрақтар
- Мемлекеттік ақпараттық саясатты іске асырудың табыстылығын қандай жүйе құраушы факторлар анықтайды? Мемлекеттер оны енгізу кезінде, әсіресе жаһандану жағдайында қандай негізгі мәселелерге тап болады?
- Мемлекеттік ақпараттық саясат шеңберінде ұлттық мүдделерді қорғау мен сөз бостандығы арасындағы тепе-теңдікті қалай қамтамасыз етуге болады? Қазіргі заманғы шындықта ақпараттық қауіпсіздіктің қандай құралдары көбірек сұранысқа ие?
- Қазақстандағы шетелдік БАҚ қызметін реттейтін құқықтық нормалар елдің медиа ортасына қалай әсер етеді? Шетелдік БАҚ Қазақстандағы ішкі саясат пен қоғамдық пікірге қандай дәрежеде ықпал ете алады?
КЕЙС ТАПСЫРМАЛАРЫ
Кейс 1. Фейк жаңалықтарымен күресу.
Жағдай. N елінде әлеуметтік желілерде алдағы экономикалық дағдарыс пен тауар тапшылығы туралы жалған ақпарат белсенді түрде таратылуда. Бұл халық арасында дүрбелең туғызады: адамдар қажетті тауарларды жаппай сатып алады, бұл жасанды дүрбелең мен бағаның өсуіне әкеледі.
Талқылауға арналған сұрақтар:
- жалған ақпаратпен күресу үшін мемлекеттік ақпараттық саясаттың қандай механизмдерін қолдануға болады?
- Үкімет бұл жағдайда БАҚ және әлеуметтік желілермен қалай өзара іс-әрекет жасауы тиіс?
- Болашақта фейктердің таралуын болдырмау үшін қандай шаралар қолдануға болады?
Кейс 2. Шетелдік цифрлық платформалардың қызметін реттеу.
Жағдай. N елінде ірі халықаралық әлеуметтік желілер (Facebook, TikTok, Telegram) жергілікті заңнаманы сақтамайтынын және экстремистік материалдар бар контентті жоймайтынын анықтады. Мемлекет серверлерді міндетті түрде оқшаулауды және Қазақстанда ресми өкілдіктерді ашуды қоса алғанда, осы платформаларға жаңа талаптар енгізу мүмкіндігін қарастыруда.
Талқылауға арналған сұрақтар:
- әлемнің кез келген елінде шетелдік цифрлық платформалардың қызметін қандай құқықтық нормалар реттейді?
- мемлекет жаһандық IT-компанияларды ұлттық заңнаманы сақтауға қалай мәжбүрлей алады?
- N елдің ақпараттық ортасы үшін қатаң реттеуді енгізудің қандай оң және теріс жақтары болуы мүмкін?
Кейс 3. Ақпараттық қауіпсіздік және кибершабуылдар.
Жағдай. Электрондық мемлекеттік қызметтерді ұсынатын ірі мемлекеттік портал кибершабуылға ұшырады. Нәтижесінде сервистің жұмысы уақытша тоқтатылды, ал пайдаланушылардың дербес деректеріне қауіп төнді. Бұл азаматтардың наразылығын тудырды және деректерді жеткіліксіз қорғағаны үшін мемлекеттік органдарға сын айтты.
Талқылауға арналған сұрақтар:
- бұл жағдайда ақпараттық қауіпсіздіктің мемлекеттік жүйесі қандай шаралар қабылдауы тиіс?
- болашақта мұндай шабуылдардың алдын алуға қалай болады?
- мемлекеттік цифрлық платформалардың киберқауіпсіздігін арттыру үшін қандай технологиялар мен стратегияларды қолдануға болады?
[228] Нуртазина Р. А. Республика Казахстан: СМИ и политика: учебное пособие /. 2-е изд. – Алматы : «Бастау». – 2014. – C. 86–87.
[229] Конституция Республики Казахстан https://www.akorda.kz/ru/official_documents/constitution