13.2 Қазақстан Республикасының экологиялық саясаты. Экологиялық саясаттың қалыптасуы және дамуы

 

Қазақстан Республикасы Конституциясының 31-бабында: «Мемлекет адам өмірі мен денсаулығына қолайлы қоршаған ортаны қорғауды мақсат етіп қояды» делінген^[259]. Осылайша, мемлекет адамға стандарттардың талаптарына сәйкес келетін қалыпты жағдайда өмір сүруге кепілдік береді және барлығынан қоршаған ортаны қорғау және қорғау талаптарын сақтауды талап етеді.

Еліміздің Экологиялық кодексіне сәйкес Қазақстанның орнықты дамуының экологиялық негіздері:

- қоршаған ортаға антропогендік әсерді азайту, қалпына келмейтін табиғи ресурстарды тұтынуды қысқарту, қалдықтардың пайда болуы мен көмілу деңгейін төмендету, сондай-ақ оларды қайталама ресурстар ретінде пайдалануды ынталандыру кезінде халықтың әл-ауқаты мен өмір сүру сапасын арттырумен сипатталатын өндіріс пен тұтынудың тұрақты үлгілерін қалыптастыру және қолдау;

- табиғи экологиялық жүйелердің орнықты жұмыс істеуі, биологиялық әртүрлілікті (бұдан әрі-биоәртүрлілік) сақтау және орнықты пайдалану, табиғи ортаның тозуына жол бермеу және оны жақсарту жөніндегі шараларды іске асыру, шөлейттенуге қарсы күрес;

- климаттың өзгеруін болдырмау және климаттың өзгеруіне бейімделу, сондай-ақ жер атмосферасының озон қабатын қорғау жөніндегі шараларды жүзеге асыру арқылы климаттың өзгеру қатеріне жаһандық қызметке Қазақстан Республикасының қатысуы;

- жер экожүйесінің салауатты жай-күйі мен тұтастығын сақтау, қорғау және қалпына келтіру мақсатында Қазақстан Республикасының халықаралық ынтымақтастығы;

- Қазақстан Республикасының экологиялық заңнамасын халықаралық құқық қағидаттары мен нормаларымен үйлестіру және халықаралық экологиялық құқықтың дамуына жәрдемдесу;

- экологиялық залал не адамның өміріне және (немесе) денсаулығына зиян келтіретін кез келген қызмет түрлері мен заттарды Қазақстан Республикасына басқа мемлекеттерден және Қазақстан Республикасынан басқа мемлекеттерге көшіруді және ауыстыруды тежеу, болғызбау, сондай-ақ сақтық қағидатына сәйкес алдын алу шараларын қолдану^[260].

ҚР Экологиялық кодексінің 13 бабында ел азаматтарының негізгі экологиялық құқықтары бекітілген:

- қолайлы ортаға құқық;

- Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес уақтылы, толық және шынайы экологиялық ақпаратқа қол жеткізу құқығы;

- мемлекеттік органдар мен лауазымды адамдардың осы Кодексте белгіленген тәртіппен қоршаған ортаға қатысты мәселелер бойынша шешімдер қабылдау процесіне қатысу құқығы;

- қоршаған ортаны қорғау мәселелері бойынша нормативтік құқықтық актілердің жобаларын талқылауға қатысу құқығы және әзірлеушілерге «Құқықтық актілер туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес қарауға өз ескертулерін енгізу;

- қоршаған ортаны қорғау саласындағы уәкілетті органға және өзге де мемлекеттік органдарға, лауазымды адамдарға өз құзыретіне сәйкес экологиялық залал келтірудің, Қазақстан Республикасы экологиялық заңнамасының талаптарын бұзудың кез келген болжамды фактілері туралы немесе осындай зардаптардың туындау қаупін туғызатын өзге де мән-жайлар туралы өтінішпен жүгіну, сондай-ақ тиісті мемлекеттік органдар мен лауазымды адамдардың жауаптарын алу құқығы Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген тәртіппен өтініштерді және қабылданған шешімдерді қарау нәтижелері туралы;

- мемлекеттік органдардың, жергілікті өзін-өзі басқару органдарының, лауазымды адамдар мен мемлекеттік қызметшілердің қоршаған ортаны қорғау мәселелері, оның ішінде келтірілген экологиялық залалды жоюға және Қазақстан Республикасы экологиялық заңнамасының талаптарын бұзудың жолын кесуге байланысты іс-әрекеттерінің (әрекетсіздігінің) және шешімдерінің заңдылығына дау айту туралы арызбен сотқа жүгіну құқығы;

- үшінші тұлғалардың Қазақстан Республикасының экологиялық заңнамасының талаптарын бұзуы нәтижесінде зиян келтірілген мүліктік немесе мүліктік емес игіліктер мен құқықтарды қорғау үшін Қазақстан Республикасының азаматтық және азаматтық іс жүргізу заңнамасына сәйкес сотқа жүгіну құқығы^[261].

Қазақстанның экологиялық қауіпсіздігі – бұл адамның, қоғамның және мемлекеттің құқықтары мен өмірлік маңызды мүдделерінің қоршаған ортаға антропогендік және табиғи әсер ету нәтижесінде туындайтын қауіптерден қорғалу жағдайы.

Қазақстан Республикасының экологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселелері:

Жаһандық сипаттағы мәселелер:

- климаттың өзгеруі «булық эффект» арқылы жүреді, бұл бүкіләлемдік мәселе болып табылады және қоршаған орта жағдайына үлкен қауіп төндіреді;

- адамның, жануарлардың, өсімдіктердің және микроорганизмдердің денсаулығына ықтимал қауіп төндіретін жердің озон қабатының бұзылуы;

- өсімдіктер мен жануарлар түрлерінің жойылуы, оның негізгі себебі тіршілік ету ортасының жойылуы және деградациясы, негізінен ормандардың жойылуы, топырақ эрозиясы, ішкі және теңіз су айдындарының ластануы, өсімдіктер мен жануарлар түрлерінің шамадан тыс жиналуы болып табылады;

- Қазақстан үшін нақты ішкі қауіп төндіретін жердің шөлейттенуі және тозуы, бұл  шаңсорғыш дауылдарының туындауы және ластаушы заттардың ауа массаларымен алыс қашықтыққа тасымалдануы нәтижесінде біртіндеп трансшекаралық мәселеге айналуы мүмкін.

Ұлттық сипаттағы мәселелер:

- экологиялық апат аймақтарының болуы (Арал және Семей өңірлері);

- Каспий теңізі қайраңының ресурстарын қарқынды игеру жөніндегі жоспарлармен байланысты мәселелер, өйткені Каспий теңізі бассейні мемлекеттерінің көмірсутек ресурстарын белсенді игеруі теңіз және жағалау экожүйелеріне теріс әсер ету ауқымын ұлғайтады;

- су ресурстарының сарқылуы және ластануы, өйткені Қазақстан су ресурстары тапшылығы жоғары елдер санатына жатады;

- тарихи ластанулар, оған қазіргі уақытта иесіз қалған объектілер жатады: мұнай-газ және гидрогеологиялық ұңғымалар, шахталар, кеніштер (оның ішінде радиоактивті қалдықтары бар), қалдық қоймалар мен сарқынды су қоймалары;

- әскери-ғарыштық және сынақ кешендерінің полигондарының әсері, оның ішінде жерге құлаған және құлайтын зымыран фрагменттері, жоғары уытты отынның төгілуі және қоршаған ортаға және жақын жерде тұратын халыққа теріс әсер ететін басқа да факторлар.

Жергілікті экологиялық мәселелер:

- ауа бассейнінің ластануы;

- радиоактивті ластану;

- бактериологиялық және химиялық ластану;

- өнеркәсіптік және тұрмыстық қалдықтар;

- табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайлар.

Сонымен, қоршаған ортаны қорғау және тұрақты даму идеялары негізгі стратегиялық құжаттар мен жоспарларға енгізіліп, ұзақ мерзімді саяси желі ретінде бекітілді. Қазіргі уақытта Қазақстанда экологиялық салада белгілі бір нормативтік-құқықтық база қалыптасқан, оны одан әрі өзектендіру және толықтыру республиканың әлеуметтік-экономикалық даму саясатымен және перспективасымен байланысты болады.

Жаңа Экологиялық кодексті қатаң сақтау елдің «жасыл» экономикаға көшуін жеделдетуі керек. Сондай-ақ, өзгертілген кодекстегі қоғамның рөліне назар аудару оң болып табылады. Кейбір елдерде судың, ауаның, топырақтың сапасын, шу мен діріл деңгейін онлайн режимінде бақылаудың автоматтандырылған жүйелері бар. Бұл Қазақстанға қажет бағыттардың бірі. Дегенмен, әр адам қоршаған ортаға саналы, ұтымды және ұқыпты қарауы керек.

 

---

^[259] Конституция Республики Казахстан https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1005029&pos=298;-47#pos=298;-47. Дата обращения 23.04.2025

^[260] Экологический Кодекс РК. https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2100000400. Дата обращения 23.04.2025

^[261] Экологический Кодекс РК. https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2100000400. Дата обращения 23.04.2025