13.3 Экологиялық саясаттың заңнамалық және нормативтік-құқықтық базасы

 

Қазақстан Республикасының экология және табиғи ресурстар министрлігі елдің мемлекеттік органы болып келеді, мемлекеттік саясатты қалыптастыру және іске асыру салаларында басшылықты жүзеге асыратын, қоршаған ортаны қорғау, метеорологиялық және гидрологиялық мониторинг, «жасыл экономиканы» дамыту, қалдықтармен жұмыс істеу (медициналық, биологиялық және радиоактивті қалдықтарды қоспағанда), табиғи ресурстарды, орман шаруашылығын, қорғау, ұтымды қолдануды бақылау және қадағалау, жануарлар әлемін қорғау, қайта өсіру және пайдалану (балық ресурстарын және басқа да су жануарларын қоспағанда), ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды, өсімдіктер әлемін  қорғау, қалпына келтіру және пайдалану, қазақтың ит тұқымдарын сақтау және өсімін молайту салаларында басқару процестерін үйлестіру^[262].

Қазақстан Республикасының экологиялық заңнамасы Қазақстан Республикасының Конституциясына негізделеді және 2021 жылғы 2 қаңтарда қабылданған ҚР Экологиялық кодексінен және Қазақстан Республикасының өзге де нормативтік құқықтық актілерінен тұрады.

Қазақстан Республикасы экологиялық заңнамасының мақсаты Қазақстан Республикасында бірыңғай мемлекеттік экологиялық саясатты іске асырудың құқықтық негіздерін, міндеттері мен қағидаттарын, сондай-ақ механизмдерін айқындау болып табылады^[263].

Қазақстан Республикасындағы экологиялық қатынастарды құқықтық реттеу негізгі қағидаттар жиынтығы негізінде жүзеге асырылады, экологиялық қауіпсіздікті, тұрақты дамуды және қоршаған ортаны қорғауды қамтамасыз етуге бағытталған. Бұл қағидаттардың қатарына мыналар жатады:

Алдын алу қағидаты.

Қоршаған ортаның ластануына, табиғи экожүйелердің тозуына, экологиялық залал келтіруге не халықтың өмірі мен денсаулығына қауіп төндіруге әкеп соғуы мүмкін кез келген қызметке экологиялық заңнамада айқындалған шектерде ғана және ықпал ету көзі кезеңінде жағымсыз салдардың туындауына жол бермеуге бағытталған алдын алу шаралары қабылданған жағдайда ғана жол беріледі. Бұл ең жақсы қолжетімді технологияларды, экологиялық мониторинг жүйелерін және тәуекелді азайтудың өзге де құралдарын енгізуді қамтиды.

Түзету қағидаты.

Келтірілген экологиялық залал толық жойылуға жатады. Объективті себептерге байланысты оны толық жою мүмкін болмаған жағдайларда, қазіргі заманғы ғылыми және техникалық жетістіктерді қолдана отырып, оның салдары барынша азайтылуы тиіс. Егер салдарды барынша азайту мүмкін болмаса, заңнамалық тәртіппен айқындалған өтемақы немесе балама табиғатты қорғау іс-шараларын (ремедиация) жүргізу талап етіледі.

Сақтық қағидаты.

Қоршаған ортаға немесе халықтың денсаулығына елеулі және қайтымсыз залал келтірудің ықтимал қатері болған кезде, тіпті толық ғылыми сенімділік болмаған кезде де алдын алу және пропорционалды қорғау шараларын қолдану қажет. Мұндай шаралар экономикалық тұрғыдан орынды, бірақ ғылыми белгісіздік пен технологиялық шектеулер жағдайында тәуекелдің алдын алу үшін жеткілікті болуы керек.

Пропорционалдылық (немесе мөлшерлестік) қағидаты.

Барлық экологиялық шаралар мен шектеулер қоршаған ортаны қорғау міндеттеріне пропорционалды болуы керек. Табиғи ортаны қорғаудың тиімділігін төмендетпей, ең аз экономикалық және әлеуметтік шығындармен мақсатқа жетуге мүмкіндік беретін шараларға артықшылық беріледі.

«Ластаушы төлейді» қағидаты.

Қоршаған ортаның ластануы мен экологиялық зиян келтіргені үшін жауапкершілік қызметі теріс әсер ету көзіне айналған адамдарға жүктеледі. Мұндай субъектілер ластану салдарының алдын алу, азайту, бақылау және жою жөніндегі шараларды өз есебінен қабылдауға, сондай-ақ келтірілген залалды, оның ішінде қалпына келтіру іс-шаралары арқылы өтеуге міндетті.

Тұрақты даму қағидаты.

Қазақстан Республикасының табиғи байлығы оның ұлттық игілігінің негізі болып табылады, ал оларды пайдалану тұрақты сипатта болуға тиіс. Экологиялық салада мемлекет қабылдайтын шешімдер экожүйелерді сақтауға, су мен энергияны үнемдеуге, жаңартылатын энергия көздерін дамытуға, қалдықтарды азайтуға және қайталама ресурстарды ұтымды пайдалануға, табиғатты қазіргі және болашақ ұрпақтың мүддесі үшін сақтау басымдылығына бағытталған.

Интеграция қағидаты.

Экологиялық аспектілер барлық экономикалық, әлеуметтік және кеңістік  салаларда мемлекеттік стратегиялар мен бағдарламаларды әзірлеу және іске асыру кезінде ескерілуі керек. Мұндай интеграцияланған жоспарлау ұзақ мерзімді перспективада тұрақты дамудың экологиялық негіздерін қамтамасыз ете отырып, даму мен табиғатты қорғау арасындағы тепе-теңдікке қол жеткізуге мүмкіндік береді.

Экологиялық ақпараттың қол жетімділік қағидаты.

Мемлекет азаматтар мен ұйымдардың Қазақстан Республикасының халықаралық міндеттемелеріне сәйкес экологиялық ақпаратқа еркін және кедергісіз қол жеткізу құқығына кепілдік береді. Экологиялық ақпарат дұрыс, уақтылы және заңнамалық белгіленген рәсімдер шеңберінде ұсынылуы тиіс.

Қоғамдық қатысу қағидаты.

Азаматтар мен қоғамдық бірлестіктер қоршаған ортаның жағдайына әсер ете алатын шешімдер қабылдауға қатысуға құқылы. Мұндай қатысу балама нұсқаларды қарастыру мүмкіндігі болған кезде шешім қабылдаудың алғашқы кезеңінен бастап қамтамасыз етілуі керек. Билік органдары экологиялық маңызды шешімдерді әзірлеу және іске асыру кезінде ашықтықты, қолжетімділікті және жұртшылықтың пікірін ескеруді қамтамасыз етуге міндетті.

Экожүйелік тәсіл қағидаты.

Саясаттарды, бағдарламалар мен жобаларды әзірлеу және іске асыру кезінде табиғи экожүйелердің тұтастығын, ішкі байланыстарын және тұрақтылығын ескеру қажет. Биологиялық әртүрлілікті, табиғи ландшафттарды және экожүйелердің жұмысын сақтауға, сондай-ақ адамдардың денсаулығы мен жалпы қоршаған орта үшін маңызды экожүйелік қызметтердің жоғалуын болдырмауға басымдық берілуі керек.

Қазақстанның мемлекеттік экологиялық саясатын реттейтін басқа да нормативтік-құқықтық актілерге мыналар жатады.

Қазақстан Республикасының Жер кодексі^[264].

Бұл кодекс, басқалармен қатар, аумақтардың экологиялық жағдайына тікелей әсер ететін жерді қорғау мен ұтымды пайдалануға байланысты мәселелерді реттейді. Ол, сондай-ақ, топырақ эрозиясын, тұздануды, сарқылуды және жердің деградациясының басқа түрлерін болдырмауға бағытталған ережелерді қамтиды. Кодексте ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды, санитарлық-қорғау аймақтары мен ерекше пайдалану жағдайлары бар аймақтарды бөлу жөніндегі нормалар бекітілген, жерді пайдалану кезінде экологиялық талаптардың сақталуына мемлекеттік бақылау шаралары, сондай-ақ оларды бұзғаны үшін жауапкершілік белгіленген.

Қазақстан Республикасының Орман Кодексі^[265].

Кодекс биосфераны сақтауда, биоәртүрлілікті сақтауда және климатты тұрақтандыруда шешуші рөл атқаратын ормандарды сақтауға, қорғауға және қалпына келтіруге бағытталған. Кодексте экологиялық шектеулер мен қалпына келтіру шараларын ескере отырып, сүрек пен басқа да орман ресурстарын дайындау тәртібі реттеледі. Кодекс сонымен қатар орман экологиясын қорғау үшін маңызды болып табылатын өрттер мен зиянкестер эпидемиясының алдын алу шараларын қарастырады. Құжатта ормандардың экологиялық рөлі ескеріледі – суды реттеу, климатты реттеу, қорғаныс және рекреациялық функциялар.

Қазақстан Республикасының су кодексі^[266].

Кодекс жер үсті және жер асты суларын ластанудан, сарқылудан және басқа да жағымсыз әсерлерден қорғаудың құқықтық негіздерін белгілейді. Онда экологиялық нормаларды, оның ішінде су алудың рұқсат етілген көлемін, ағынды суларға және су қорғау аймақтарына қойылатын талаптарды ескере отырып, су тұтыну реттеледі. Кодекс биологиялық әртүрлілікті сақтауға тікелей байланысты флора мен фаунаның тіршілік ету ортасы ретінде су объектілерін қорғау ережелерін қамтиды. Су кодексі трансшекаралық су объектілерін қорғау саласындағы халықаралық нормаларға сәйкес келеді, бұл оның экологиялық бағытын да көрсетеді.

Қазақстан Республикасының «жасыл экономикаға» көшуі жөніндегі тұжырымдама^[267].

Бұл тұжырымдама 2050 жылға қарай «жасыл экономикаға» көшу мақсатында Қазақстан халқының әл-ауқатын, өмір сүру сапасын арттыру және елдің қоршаған ортаға жүктемені азайту және табиғи ресурстардың деградациясы кезінде әлемнің неғұрлым дамыған 30 елінің қатарына енуі арқылы терең жүйелі қайта құрулар үшін негіз қалайды.

«Жануарлар дүниесін қорғау, өсімін молайту және пайдалану туралы» ҚР Заңы^[268].

Бұл заңнамалық акт жануарлар дүниесін қорғау, өсімін молайту және пайдалану, сондай-ақ қазақтың ит тұқымдарын сақтау және өсімін молайту саласындағы қоғамдық қатынастарды реттейді және қазіргі және болашақ ұрпақтардың мүдделерін ескере отырып, жануарлар дүниесін және оның биологиялық әртүрлілігін сақтау, жануарлар дүниесі объектілерін орнықты пайдалану, адамның экологиялық, экономикалық, эстетикалық және өзге де қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатында жағдайларын қамтамасыз етуге бағытталған.

«Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы» ҚР Заңы^[269].

Бұл заң ерекше экологиялық, ғылыми, тарихи-мәдени және рекреациялық құндылығы бар, сондай-ақ ұлттық, өңірлік және әлемдік экологиялық желінің құрамдас бөлігі болып табылатын ерекше қорғалатын табиғи аумақтар мен мемлекеттік табиғи-қорық қорының объектілерін құру, кеңейту, қорғау, қалпына келтіру, орнықты пайдалану және басқару жөніндегі қоғамдық қатынастарды реттейді.

«Халықтың радиациялық қауіпсіздігі туралы» Заң^[270].

Заң халықтың денсаулығын иондаушы сәулеленудің зиянды әсерінен қорғау мақсатында радиациялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласындағы қоғамдық қатынастарды реттейді.

«Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» Заң^[271].

Осы Заңның мақсаты мемлекеттің экономикалық өсуі мен қоғамның әл-ауқаты үшін Қазақстан Республикасының минералдық-шикізат базасының орнықты дамуын қамтамасыз ету болып табылады.

«Өсімдіктер дүниесі туралы» Заң^[272].

Өсiмдiктер дүниесiн сақтау, қорғау, қалпына келтiру және пайдалану саласындағы заңның мiндеттерi өсiмдiктер дүниесiнiң барлық алуан түрлiлiгiн сақтау, қорғау, қалпына келтiру және пайдалану саласындағы қатынастарды реттеудi қамтамасыз ету болып табылады; жабайы өсiмдiктердiң табиғи әртүрлiлiгi мен генофондын сақтаудың құқықтық негiзiн жасау және оларды ұтымды пайдалану.

Бұдан басқа, Қазақстан Республикасы ратификациялаған қоршаған ортаны қорғау саласындағы халықаралық шарттар Қазақстан Республикасының Қоршаған ортаны қорғау саласындағы заңнамасы болып табылады, мысалы:

- Дүниежүзілік метеорологиялық ұйымның конвенциясы (Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің 1992 жылғы 18 желтоқсандағы Конвенцияға қосылу туралы Қаулысы);

- Дүниежүзілік мәдени және табиғи мұраны қорғау туралы Конвенция (Қазақстан Республикасының 1994 жылғы 29 шілдедегі ратификациялау туралы Заңы);

- Мұнайдың ластануынан келтірілген зиян үшін азаматтық жауапкершілік туралы халықаралық конвенция, 1961 ж.;

- Биоалуантүрлілік жөніндегі Конвенция (Қазақстан Республикасы Министрлер Кабинетінің 1994 жылғы 19 тамыздағы №918 қаулысы);

- БҰҰ-ның Климаттың өзгеруі жөніндегі негіздемелік конвенциясы (Қазақстан Республикасы Президентінің 1995 жылғы 4 мамырдағы №2260 Жарлығы);

- БҰҰ-ның шөлейттенуге қарсы күрес жөніндегі Конвенциясы (Қазақстан Республикасының 1997 жылғы 7 шілдедегі ратификациялау туралы Заңы);

- Озон қабатын қорғау туралы Вена конвенциясы (Қазақстан Республикасының 1997 жылғы 30 қазандағы № 177-I Заңы);

- Озон қабатын бұзатын заттар бойынша Монреаль хаттамасы (Қазақстан Республикасының 2001 жылғы 7 мамырдағы қосылу туралы Заңы);

- Құрып кету қаупі төнген жабайы флора мен фауна түрлерінің халықаралық саудасы туралы Конвенция (1999 жылғы 6 сәуірдегі қосылу туралы Қазақстан Республикасының Заңы);

- Табиғи ортаға әсер ету құралдарын пайдаланудың әскери және кез келген өзге де дұшпандық әсеріне тыйым салу туралы Конвенция (Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің 1995 жылғы 20 ақпандағы ратификациялау туралы Қаулысы);

- Трансшекаралық контексте қоршаған ортаға әсерді бағалау туралы Конвенция (Қазақстан Республикасының 2000 жылғы 21 қазандағы № 86-II ҚРЗ);

- Алыс қашықтықтағы ауаның трансшекаралық ластануы туралы Конвенция (Қазақстан Республикасының 2000 жылғы 23 қазандағы №89-II Заңы);

- Өнеркәсіптік авариялардың трансшекаралық әсері туралы Конвенция (Қазақстан Республикасының 2000 жылғы 23 қазандағы қосылу туралы Заңы);

- Трансшекаралық су ағындары мен халықаралық көлдерді қорғау және пайдалану туралы Конвенция (Қазақстан Республикасының 2000 жылғы 23 қазандағы № 94-II Заңы);

- Органикалық тұрақты ластағыштар туралы Стокгольм конвенциясы (Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2001 жылғы 18 мамырдағы қол қою туралы Қаулысы);

- Қауіпті қалдықтарды трансшекаралық тасымалдауды және оларды жоюды бақылау туралы Базель конвенциясы (Қазақстан Республикасының 2003 жылғы 10 ақпандағы № 389 Заңы).

Сонымен, Қазақстанның экологиялық саясаты экономикалық өсу мен табиғи ресурстарды сақтаудың үйлесімді үйлесіміне бағытталған шаралардың кешенді жүйесі болып табылады. Экологиялық заңнаманы одан әрі дамыту және оның орындалуын бақылауды күшейту орнықты даму мақсаттарына қол жеткізуге және елдегі экологиялық ахуалды жақсартуға ықпал ететін болады.

 

---

^[262] Интернет-ресурс Министерство экологии и природных ресурсов Республики Казахстан https://www.gov.kz/memleket/entities/ecogeo/about?lang=ru. Дата обращения 23.04.2025

^[263] Экологический Кодекс РК. https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2100000400. Дата обращения 23.04.2025

^[264] Земельный кодекс Республики Казахстан https://adilet.zan.kz/rus/docs/K030000442_. Дата обращения 25.04.2025

^[265] Лесной кодекс Республики Казахстан https://adilet.zan.kz/rus/docs/K030000477_. Дата обращения 25.04.2025

^[266] Водный кодекс Республики Казахстан https://adilet.zan.kz/rus/docs/K030000481_. Дата обращения 25.04.2025

^[267] Концепция по переходу Республики Казахстан к «зеленой экономике» https://adilet.zan.kz/rus/docs/U1300000577. Дата обращения 25.04.2025

^[268] Закон РК «Об охране, воспроизводстве и использовании животного мира»https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z040000593._Дата обращения 23.04.2025

^[269] Закон РК «Об особо охраняемых природных территориях» https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z060000175_. Дата обращения 23.04.2025

^[270] Закон о радиационной безопасности населения https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z980000219_. Дата обращения 25.04.2025

^[271] Закон о недрах и недропользовании https://adilet.zan.kz/rus/docs/K1700000125. Дата обращения 25.04.2025

^[272] Закон РК «О растительном мире» https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2300000183. Дата обращения 25.04.2025