13.4 Мемлекеттік экологиялық саясатты іске асыру құралдары

 

ҚР Экологиялық кодексіне сәйкес «қоршаған ортаны қорғау саласындағы мемлекеттік реттеу құралдары деп экологиялық талаптардың сақталуын қамтамасыз етуге бағытталған шаралар, іс-әрекеттер мен процедуралар жиынтығы түсініледі»^[273].

Экология саласындағы мемлекеттік реттеу қоршаған ортаға теріс әсерді барынша азайтуға, табиғи ресурстарды ұтымды пайдалануға және экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге бағытталған. Мұндай реттеудің негізгі құралдарына мыналар жатады:

Қоршаған ортаны қорғау саласындағы қызметті лицензиялау.

Бұл қызмет табиғатқа айтарлықтай әсер етуі мүмкін қызмет түрлеріне арнайы рұқсаттар беруді қамтиды. Лицензиялауға жататын қоршаған ортаны қорғау саласындағы жеке және заңды тұлғалардың жұмыстары мен қызметтерінің түрлері «Рұқсаттар және хабарламалар туралы» Қазақстан Заңына сәйкес айқындалады. Мысалы, қауіпті қалдықтармен жұмыс істеуге (қауіптіліктің I–IV сыныптары) немесе зиянды заттар шығарындыларымен байланысты өнеркәсіптік объектілерді пайдалануға лицензия беру.

Экологиялық нормалау.

Экологиялық нормалау сапаның экологиялық нормативтерін, қоршаған орта сапасының мақсатты көрсеткіштерін және қоршаған ортаға жол берілетін антропогендік әсер ету нормативтерін белгілеуден тұрады. Сапаның экологиялық нормативтері – бұл қоршаған ортаның жекелеген компоненттерінің жағдайына қатысты мемлекет белгілеген, оларға қол жеткізу және қолдау қолайлы қоршаған ортаны қамтамасыз ету үшін қажетті сандық және сапалық сипаттамалардың жиынтығы. Мысалы, кәсіпорындар үшін ластаушы заттар шығарындыларының нормативтері.

Қоршаған ортаны қорғау саласындағы техникалық реттеу.

Экологиялық стандарттарды, өнімдерге, технологияларға және өндірістік процестерге қойылатын регламенттер мен талаптарды әзірлеу және енгізу. Бұған өнімнің, жұмыстың немесе қызметтің экологиялық аспектілері туралы өнім заттаңбасында немесе қаптамасында мәтін, белгі немесе графикалық кескін түрінде, ілеспе құжаттамада, техникалық сипаттамада, жарнамада, көпшілікке арналған ақпараттық парақта немесе басқа түрде хабарлайтын мәлімдеме түсінілетін экологиялық таңбалау кіреді. Мысалы, ГОСТ Р 56828.30-2018 «Қол жетімді ең жақсы технологиялар. Ағынды суларды тазарту».

Экологиялық бағалау.

Бұл жоспарланған және жүзеге асырылатын қызметті немесе әзірленіп жатқан құжатты іске асырудың қоршаған ортаға тікелей және жанама елеулі әсерін анықтау, зерттеу, сипаттау және бағалау процесі. Стратегиялық экологиялық бағалау, қоршаған ортаға әсерді бағалау, трансшекаралық әсерді бағалау, оңайлатылған тәртіп бойынша экологиялық бағалау бөлінеді. Мысалы, топырақ пен су объектілерінің ластану қаупін бағалау үшін мұнай құбырын салар алдында бағалау жүргізу.

Мемлекеттік экологиялық сараптамалар.

Бұл экологиялық сараптамаға ұсынылған құжаттаманың Қазақстан Республикасы экологиялық заңнамасының талаптарына сәйкестігін белгілеуге бағытталған және осындай құжаттаманы іске асырудың халықтың денсаулығы мен қоршаған ортаға ықтимал елеулі қолайсыз әсерлерінің алдын алу, сондай-ақ Қазақстан Республикасының орнықты дамуының экологиялық негіздерін қамтамасыз ету мақсатында жүзеге асырылатын сараптамалық қызмет. Экологиялық сараптаманың келесі түрлері бар: мемлекеттік және қоғамдық. Мысалы, жаңа қоқыс-сұрыптау станциясының жобасын санитарлық-эпидемиологиялық нормаларға сәйкестікке сараптау.

Экологиялық рұқсаттар және қоршаған ортаға әсер ету туралы декларациялар.

Бұл жеке кәсіпкерлер мен заңды тұлғалардың қоршаған ортаға теріс әсер ету құқығын куәландыратын және қызметті жүзеге асырудың экологиялық жағдайларын анықтайтын құжат. Қазақстан Республикасында экологиялық рұқсаттардың келесі түрлері беріледі: кешенді экологиялық рұқсат және әсер етуге экологиялық рұқсат. Мысалы, металлургия зауыты үшін шығарындыларға рұқсат немесе шағын кәсіпорын үшін қоршаған ортаға әсер ету туралы декларация.

Қоршаған орта мен табиғи ресурстарды бақылау.

Бұл ауа, су, топырақ, орман және т.б. жағдайын бақылау жүйесі. Қазақстанда қоршаған орта мен табиғи ресурстар мониторингінің Бірыңғай мемлекеттік жүйесі бар, мемлекет қамтамасыз ететін көп мақсатты жүйе болып табылады, ол Қазақстан Республикасында қолданылып жүрген барлық жүйелерді, кіші жүйелер мен мониторинг түрлерін біріктіретін, табиғи және антропогендік ортаның зиянды факторларынан, сондай-ақ климаттың өзгеруінің әсерінен және климаттың өзгеруінің болжамды әсерлерінен қоршаған ортаны қорғау,  табиғи ресурстарды қорғау, өсімін молайту және пайдалану, адамдардың өмірін және (немесе) денсаулығын қорғау мәселелерін тікелей немесе жанама қамтиды. Мысалы, азот диоксиді деңгейін бақылайтын автоматты қалалық ауа сапасын бақылау станциялары.

Мемлекеттік экологиялық бақылау (қадағалау).

Бұл қоршаған ортаны қорғау саласындағы уәкілетті органның жеке және заңды тұлғалардың Қазақстан Республикасы экологиялық заңнамасының талаптарын сақтауын қамтамасыз етуге бағытталған қызметі. Мемлекеттік экологиялық бақылау келесі формаларда жүзеге асырылады: субъектіге (объектіге) бармай профилактикалық бақылау; субъектіге (объектіге) барумен профилактикалық бақылау; тексерулер. Мемлекеттік экологиялық бақылауды жүргізу тәртібі Қазақстан Республикасының Экологиялық және Кәсіпкерлік кодекстерінің нормаларында белгіленген.

Қалдықтарды жинау, сұрыптау және тасымалдау жөніндегі қызметтің хабарламалық тәртібі.

Қалдықтарды өңдеумен айналысатын ШОБ субъектілері үшін жеңілдетілген процедура. Мысалы, ҚТҚ шығару компаниясы жұмыс басталар алдында мемлекеттік органға хабарлама береді.

Парниктік газдар шығарындылары мен сіңірулерін реттеу құралдары.

Бұл көміртекті реттеу (салықтар, квоталар, шығарындылар саудасы) болуы мүмкін. Немесе төмен көміртекті технологияларды ынталандыру.

Қосымша құралдар ретінде экономикалық ынталандыруды атауға болады («жасыл» кәсіпорындар үшін салық жеңілдіктері), экологиялық сақтандыру (апаттардағы зиянды өтеу), экожүйені қалпына келтіру бағдарламалары (ормандарды қалпына келтіру, жерді қалпына келтіру).

Бұл механизмдер экономикалық дамуды табиғи ресурстарды сақтаумен және экологиялық зиянды азайтумен біріктіруге мүмкіндік береді.

 

---

^[273] Экологический Кодекс РК. https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2100000400. Дата обращения 23.04.2025