15.2 Қазақстандағы электрондық үкімет (e-Gov)

 

Қазақстандағы электрондық үкімет (e-Gov) мемлекеттік қызметтерге онлайн режимінде қол жеткізуді қамтамасыз ететін мемлекеттің азаматтармен және бизнеспен цифрлық өзара іс-әрекет жүйесі болып табылады. Қазақстанда e-Gov дамуы 2004 жылы басталып, мемлекеттік цифрландырудың негізгі бағытына айналды.

Сіздің түсінігіңізде идеалға жақын қоғамды елестетуге тырысыңыз. Мықты денсаулық, жақсы жұмыс, жақсы өмір, өмір сүруге қолайлы жағдайлар – тізім шексіз жалғасуы мүмкін және жеке басымдықтарға байланысты қажетті аспектілермен толықтырылуы мүмкін. Алайда, мұндай қоғамның ажырамас бөлігі мемлекет болып табылады. Өз азаматтарына қамқорлық жасайтын, әр азаматтың әлеуетін жақсы іске асыруға мүмкіндік беретін мемлекет азаматтардың заңды құқықтарының сақталуына кепілдік береді. Өзара әрекеттесуі қарапайым, түсінікті және қол жетімді мемлекет – адамдар үшін мемлекет.

Қазақстанда ақпараттық-коммуникациялық технологияларды дамыту соңғы екі бекітудің орындалуына кепілдік бере алады. Азаматтар мен мемлекеттің өзара іс-әрекеті жайлы, қарапайым, қолжетімді және түсінікті болуы үшін электрондық үкімет тұжырымдамасы әзірленді.

«Қазақстан Республикасында «электрондық үкіметті» қалыптастырудың 2005-2007 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің 2004 жылғы 10 қарашадағы №1471 Жарлығы «электрондық үкімет» порталын құру үшін негіз болып табылады.

«Ұлттық ақпараттық технологиялар» АҚ «электрондық үкімет» порталын басқаруға және сүйемелдеуге тікелей қатысады. «Электрондық үкімет» порталы 2006 жылдан бастап жұмыс істейді.

Электрондық үкіметті құру билік органдарының жұмысын тиімдірек, азаматтар үшін ашық және қолжетімді ету үшін қажет болды. Бұрын әрбір мемлекеттік орган «өз бетінше өмір сүретін еді» және басқалармен аз байланыста болды, ал азаматтар анықтамалардың, растаулардың және басқа да құжаттар түрлерін жинау үшін көптеген инстанцияларды айналып өтуге мәжбүр болатын еді. Бұл бір қызметті алу үшін мекемеден мекемеге жүру процесіне айналатын еді. Енді осының бәрі электронды үкімет жобаларының арқасында аяқталды.

Электрондық үкімет – бұл мемлекет пен азаматтардың, сондай-ақ мемлекеттік органдардың бір-бірімен ақпараттық технологиялардың көмегімен олардың келісімділігін қамтамасыз ететін бірыңғай өзара іс-әрекетінің механизмі. Дәл осы механизм мемлекеттік органдарға кезектерді қысқартуға және анықтамаларды, куәліктерді, рұқсат құжаттарын және т.б. алуды жеңілдетуге және жеделдетуге мүмкіндік берді.

Басқаша айтқанда, электрондық үкімет – бұл лицензияны ресімдеу үшін тек ЖСН қажет (және барлық басқа деректер автоматты сұраулар арқылы алынады), коммуналдық қызметтер мен айыппұлдарды онлайн төлеуге болады, «Азаматтарға арналған үкімет» Мемлекеттік корпорациясы» КеАҚ-да анықтама алу үшін жеке куәлік қана қажет, «Электрондық үкімет» порталында 10-15 минут ішінде сіз өзіңіз бизнесті тіркей аласыз немесе анықтаманы аласыз, баланың балабақшаға кезегін күннің және түннің кез келген уақытында білесіз.

Электрондық үкімет құру идеясы Мемлекет басшысына тиесілі және он төрт жыл бұрын айтылған. Осы уақыт ішінде электрондық үкіметтің қалыптасуы мен дамуының төрт жаһандық кезеңі өтті. Осы кезеңдердің әрқайсысы қазақстандықтарға мемлекетпен өзара іс-әрекетке өзінше көмектесті.

Бірінші кезең – ақпараттық. Дәл осы кезеңде электрондық үкімет порталы іске қосылып, ақпаратқа толы болды. Мемлекеттік органдар, олардың жұмысы және халыққа көрсететін қызметтері туралы ақпарат пайда болды. Бұдан басқа, қызмет көрсету регламенттері келтіріліп, танысу үшін нормативтік-құқықтық актілер ілінді.

Осы кезеңде әрбір қазақстандық порталдан барлық қажетті ақпаратты – қажетті құжаттардың тізімін, мемлекеттік баждың мөлшерін, мемлекеттік органның байланыс деректерін ала алады. Инстанциялар бойынша жүгірудің бірінші кезеңінде қажетті ақпараттың толық көлемін ұсыну есебінен келушілер саны азайды.

Екінші кезең – интерактивті, порталда электрондық қызметтерді ұсынудың басталуымен ерекшеленді. Портал пайдаланушыларына әр түрлі мекемелерден анықтамалар алу, мекемелерге жүгірместен және кезекте уақытты жоғалтпай, кез келген мемлекеттік органға үйден шықпай-ақ сұрау жіберу және оның мәртебесін қадағалау мүмкіндігі ашылды. Электрондық үкімет порталында интерактивті қызметтерді енгізу құжаттар топтамасын жинауға уақытты үнемдеуге мүмкіндік берді. Дәл осы кезеңде ведомстволық ақпараттық жүйелер, мемлекеттік деректер базасы, электрондық лицензиялау және электрондық үкімет шлюзі енгізілді.

Электрондық үкіметтің дамуының үшінші кезеңі – транзакциялық. Осы кезеңде азаматтар мемлекеттік баждар мен алымдарды, айыппұлдарды, коммуналдық қызметтерді төлеуге мүмкіндік алды. Егер бұрын қызметті төлеу үшін банкке бару қажет болса, енді қызметті онлайн режимінде алуға және төлеуге болады. Кәсіпкерлер үшін транзакциялық кезең нағыз құнды сыйлық – электрондық мемлекеттік сатып алуды ұсынды. Пайдасы айқын – өткізілетін конкурстардың, тендерлердің ашықтығы артты.

Электрондық үкіметтің төртінші кезеңі – трансформациялық, дамудың осы кезеңінде электрондық үкімет бүгінде тұр.

Бұдан былай басты мақсат азаматтарға қызмет көрсетудегі барынша жеделдік болып табылады. Дәл осы мақсатқа жету үшін интерактивті және транзакциялық сервистер қазақстан халықы жиі қажет ететін кешенді қызметтерге біріктіріледі. Пайдаланушылар заңды тұлғаны 15 минут ішінде тіркеуге немесе баланың тууын тіркеуге мүмкіндік алды, сонымен бірге барлық ілеспе мәселелерді шешеді – жәрдемақы тағайындауға өтініш беру және баланы балабақшаға кезекке қою. Электрондық үкімет порталында әлеуметтік маңызды қызметтерге ерекше назар аударылады, сондықтан олардың барлығы электрондық форматқа ауыстырылды^[304].

2006 жылы Қазақстанда электрондық үкімет порталы іске қосылды eGov.kz. Электрондық үкіметті құру билік органдарының жұмысын неғұрлым тиімді, азаматтар үшін ашық және қолжетімді ету үшін қажет болды. Бұрын әрбір мемлекеттік орган «өз бетінше өмір сүретін еді» және басқалармен аз байланыста болды, ал азаматтар анықтамалардың, растаулардың және басқа да құжаттар түрлерін жинау үшін көптеген инстанцияларды айналып өтуге мәжбүр болатын еді. Бұл бір қызметті алу үшін мекемеден мекемеге жүру процесіне айналатын еді.

Электрондық үкіметте ең көп сұранысқа ие процестердің қатарына баланың тууы, кезекке тұру және балабақшаларға қабылдау, мектепке және жоғары оқу орнына қабылдау, жұмысқа орналасу, жәрдемақы төлеу, автокөлікке иелік ету, тұрғын үйге кезек сияқты процестер кірді. Олардың барлығы «Invisible Government» тұжырымдамасы аясында қарастырылған.

Мемлекеттік қызметтерді цифрландыру халықты әлеуметтік қорғау ісіне де көмектеседі. Жарқын мысал – «Отбасының цифрлық картасы» жобасы. Ол мемлекеттік қызметтерді алу форматын проактивті форматқа ауыстыруды көздейді. Яғни, әрбір азамат үшін оның мәртебесіне байланысты мемлекеттен кепілдендірілген жәрдемақы қызметтері ұсынылады. Осы жоба аясында тек ақпараттық жүйелер ғана шешім қабылдайды, адами фактор жойылады.

Мемлекеттік қызметтерді трансформациялау және реинжиниринг шеңберінде 2023 жылы «Алтын алқа», «Күміс алқа» алқаларымен марапатталған көп балалы аналарға жәрдемақыны автоматты түрде тағайындау іске асырылды, онда қызмет көрсету мерзімі жеті күннен бір жұмыс күніне дейін қысқарды. Автоматты тағайындау аясында адам факторы толығымен алынып тасталды. Осы қағида бойынша басқа да қызметтер бойынша жұмысты жалғастыру жоспарлануда.

«Смартфондар революциясы» да қазақстандық электрондық үкіметтің аясынан тыс қалған жоқ. 2019 жылдан бастап азаматтар мемлекеттік қызметтерді eGov Mobile мобильді қосымшасы арқылы ала бастады. Бүгінгі таңда қосымшада 678 мемлекеттік қызмет қолжетімді, оның ішінде 204 қызмет және портал сервисі eGov.kz, e-license порталының 474 қызметі жеке тұлғаларға арналған. Ай сайын қосымшаны шамамен 2,4 млн.қазақстандық белсенді пайдаланады және айына 50 мыңға жуық мемлекеттік қызмет көрсетіледі.

Қазір қосымшада тіркелу оңай болды – биометриялық сәйкестендірудің көмегімен бес минуттан аспайтын уақыт ішінде электрондық цифрлық қолтаңбаны (ЭЦҚ) алуға, мобильді азаматтар базасында тіркелуге болады.

Телефондағы онлайн-қызметтерден басқа, қазақстандықтар енді әрқашан қолында «цифрлық құжаттар» деп аталатын – өздерінің ең сұранысқа ие құжаттарының цифрлық аналогтары болуы мүмкін. Барлық цифрлық құжаттарды талап ету орны бойынша ұсынуға болады – заңмен электрондық құжаттың баламалылығы бекітілген, яғни цифрлық құжаттар олардың қағаз аналогтарына тең.

«Smart Bridge» порталының пайда болуымен әрбір мемлекеттік органның елде цифрландыруды дамыту үшін бизнеспен және басқа да түрлі алаңдармен интеграциялану мүмкіндігі бар. Мысалы, кейбір мемлекеттік қызметтерді екінші деңгейдегі банктердің қосымшалары арқылы алуға болады. Азаматтар үшін бұл өте ыңғайлы, өйткені әртүрлі платформалардан ақпаратқа қол жеткізу мүмкіндігі пайда болды, мысалы, Halyk Bank, Kaspi bank, Alfa bank, Bereke bank және т.б.

Мемлекеттік органдардың, квазимемлекеттік ұжымдардың және жеке сектордың электрондық үкімет саласындағы тиімді ынтымақтастығының тағы бір мысалы мемлекет Басшысының тапсырмасы бойынша Әділет, цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрліктері «Ұлттық ақпараттық технологиялар» АҚ, Республикалық нотариаттық палата және жұртшылықпен бірлесіп Digital Justice Үкіметінің «цифрлық» бастамалары шеңберінде іске асырылған «цифрлық нотариат» жобасы болып табылады.

«Цифрлық нотариат» азаматтарға нотариаттық қызмет алуды айтарлықтай жеңілдетеді. Атап айтқанда, қазақстандықтардың сенімхатты электронды түрде ресімдеу мүмкіндігі пайда болды. Қазақстан сенімхаттың нотариаттық куәлігін онлайн-режимде цифрландырған әлемдегі алғашқы мемлекеттердің бірі болды. Бұрын мұндай қызметтер тек Франция мен Литвада қол жетімді болатын.

Бұрын сенімхатты рәсімдеу үшін нотариустың құжатқа қол қоюы және куәландыруы үшін клиенттің нақты қатысуы қажет болды, бұл көбінесе уақыт пен ақшаны қажет етеді. Енді азаматтарға нотариаттық сенімхат eGov Mobile арқылы қол жетімді, ал болашақта бұл функция бірқатар банктік қосымшаларда пайда болады. «Цифрлық сенімхат» деп аталатын құжат клиенттің нотариуспен бейне байланысы арқылы онлайн режимінде ресімделеді.

Бұл қызметті кез келген нотариус көрсете алады. Цифрлық сенімхатты барлық мемлекеттік органдарда немесе талап етілген жерде қағаз түріндегі баламасымен тең дәрежеде ұсынуға болады.

Бүгінгі таңда электрондық үкімет порталы мемлекеттік қызмет көрсету сапасын жақсартуға ғана емес, сонымен қатар Қазақстанның халықаралық рейтингтеріне де әсер еткен халық пен бизнес үшін мемлекеттік органдармен өзара іс-әрекет бойынша маңызды және басты құрал болып саналады.

Қазақстан өзін онлайн-қызметтер көрсету бойынша ең дамыған мемлекеттердің бірі деп атай алады. Осылайша, Қазақстан БҰҰ-ның «электрондық үкіметті» дамыту бойынша рейтингінде 193 мемлекет арасында 28-ші орынға ие болды – 2020 жылы 29-шы орынмен салыстырыңыз. Елдің электрондық үкіметінің даму индексі 0,86 тармақты құрады. Бұл ТМД және Орталық Азия елдері арасындағы ең жоғары көрсеткіш, сонымен қатар Қазақстан Ирландия, Канада, Италия, Бельгия, Чехия және т.б. дамыған елдерді айтарлықтай басып озады.

D Rf EGDI (электрондық үкіметтің даму индексі; e-Government Development Index) электрондық үкіметтің үш маңызды аспектісінің кешенді өлшемі болып табылады, атап айтқанда: онлайн қызметтерді ұсыну, телекоммуникациялық байланыс және адам әлеуеті. Атап айтқанда, онлайн-қызметтер сапасының индексі бойынша біздің еліміз 8-ші орынды иеленді.

Сонымен қатар, БҰҰ-ның басқа рейтингінде, азаматтардың электрондық қатысу индексінде (E-Participation Index, EPI) Қазақстан 15-ші орынға ие болды (193-тен) – әлемдегі ең мықты көрсеткіштердің бірі. EPI индексі EGDI-ді толықтырады және азаматтардың сұранысы бойынша немесе онсыз қоғамдық ақпаратқа қол жеткізуін, мемлекеттік саясат пен қызметтерге қатысуға және талқылауға тартылуын, сондай-ақ саясатқа, қызметтерге және оларды ұсыну тәсіліне қатысты бірлескен электрондық шешімдер қабылдау арқылы халықтың құқықтары мен мүмкіндіктерін кеңейтуді көрсетеді.

Сондай-ақ, Қазақстан Дүниежүзілік Банктің GovTech жетілу индексін бағалау бойынша көшбасшы елдер тобына көтерілді. GovTech жаһандық серіктестігінің қолдауымен енгізілген Дүниежүзілік банктің GovTech (GTMI) жетілу индексін бағалау GovTech-тің төрт негізгі индексінің дамуын бағалауға мүмкіндік береді: Базалық мемлекеттік жүйе индексі(GTEI), Мемлекеттік қызмет көрсету индексі (PSDI), Цифрлық азаматтарды тарту индексі (DCEI) және Мемлекеттік технологияларды қолдау индексі (GTEI).

Қазақстан 198 ел арасында Мемлекеттік қызмет көрсету индексі (PSDI) бойынша 6-шы орында. Айта кету керек, 2022 жылғы нәтижелер Қазақстанның жетілу индексінде (GTMI) айтарлықтай ілгерілеуін көрсетті, бұл елдің В тобынан А тобына ауысуына әкелді, бұл елдегі GovTech дамуының жоғары көрсеткіштерін көрсетеді.

Сонымен қатар, Digital Intelligence Index цифрлық эволюциясы бойынша 90 ірі экономиканың рейтингінде біздің еліміз цифрландырудың даму қарқыны бойынша 20-шы орынға ие болды. Яғни Қазақстан цифрлық әл ауқатты одан әрі дамыту үшін неғұрлым перспективалы елдер тобына кірді^[305].

Қазақстандағы электрондық үкіметтің негізгі компоненттері.

Қазақстанның электрондық үкіметі бірнеше негізгі компоненттерді қамтиды:

Электрондық үкімет порталы (egov.kz) - азаматтар мен бизнеске 700-ден астам мемлекеттік қызметке қолжетімділік береді.

Сәйкестендіру мен аутентификациялаудың бірыңғай жүйесі – азаматтар құжаттарға қол қою және қызметтерді онлайн алу үшін пайдаланатын ЭЦҚ (электрондық цифрлық қолтаңба) қамтиды.

еGov Mobile мобильді қосымшасы – электрондық анықтамаларды алуға, дәрігерге жазылуға, айыппұлдарды тексеруге және т. б. мүмкіндік береді.

Ашық деректер (data.egov.kz) – цифрлық шешімдерді талдау және әзірлеу үшін мемлекеттік дерекқорларға қолжетімділікті қамтамасыз етеді.

Бизнеске арналған бір терезе (elicense.kz) – лицензиялар мен рұқсаттарды электрондық формада алуды қамтамасыз етеді.

Халыққа қызмет көрсету орталықтары (ХҚКО) – офлайн режимде жұмыс істейді, бірақ қажет болған жағдайда цифрлық қызметтерді алуға мүмкіндік беретін e-Gov-пен интеграцияланған.

Цифрлық Мемлекеттік қызметтерді дамыту.

Соңғы жылдары Қазақстанда цифрлық мемлекеттік қызметтер белсенді дамып келеді. Негізгі жетістіктердің қатарында:

- мемлекеттің өзі азаматқа қолда бар деректер негізінде жәрдемақы немесе құжат ресімдеуді ұсынған кезде «проактивті қызметтерді» енгізу;

- eGov Mobile-да жеке куәліктердің, жүргізуші куәліктерінің, паспорттардың және т. б. қағаз нұсқаларын алмастыратын цифрлық құжаттарды іске қосу;

- азаматтарға кеңес беру үшін жасанды интеллект пен чат-боттарды енгізу;

- жылжымайтын мүлікті тіркеуді, әлеуметтік төлемдерді алуды және заңды тұлғаларды тіркеуді қоса алғанда, процестерді автоматтандыру

Электрондық үкіметтің артықшылықтары.

Қазақстанда e-Gov дамуының бірқатар елеулі артықшылықтары бар:

- сыбайлас жемқорлықты азайту – шенеуніктермен байланысты азайту есебінен;

- уақытты үнемдеу – көптеген қызметтерді кезексіз онлайн режимінде алуға болады;

- ашықтық – ашық деректерге қол жеткізу және нақты уақыт режимінде өтінімдерді қадағалау;

- ыңғайлылық – смартфондар мен компьютерлер арқылы цифрлық қызметтерді пайдалану мүмкіндігі.

Қиындықтар мен перспективалар.

Табыстарға қарамастан, Қазақстан мемлекеттік қызметтерді цифрландыру саласында бірқатар сын-қатерлерге тап болады:

- халықтың бір бөлігі арасында Цифрлық сауаттылықтың жеткіліксіздігі;

- киберқауіптер және киберқауіпсіздік мәселелері;

- мемлекеттік басқару жүйелерін одан әрі интеграциялау қажеттілігі.

Болашақта Қазақстан цифрлық мемлекеттік қызметтерді жақсарту үшін жасанды интеллект, блокчейн және Big Data дамытуды жоспарлап отыр. Сондай-ақ, барлық процестер цифрлық форматта жүзеге асырылатын «қағазсыз мемлекет» құру бойынша жұмыстар жүргізілуде.

Осылайша, Қазақстанның электрондық үкіметі – қоғамды цифрландыруға және мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттыруға жасалған маңызды қадам. e-Gov арқасында азаматтар мен бизнес өмір сүру сапасын жақсартуға және ел экономикасын дамытуға ықпал ететін ыңғайлы, жылдам және ашық мемлекеттік қызметтерді алады.

Электрондық үкімет (e-Gov) Қазақстан Республикасының мемлекеттік саясатын цифрлық трансформациялаудың негізгі құралдарының бірі болып табылады. Оның дамуы мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттыруға, халыққа қызмет көрсету сапасын жақсартуға және азаматтардың мемлекеттік институттарға деген сенімін нығайтуға бағытталған.

e-Gov іске қосылған сәттен бастап Қазақстанда мемлекеттік қызметтерді автоматтандыру, цифрлық платформаларды дамыту және бюрократиялық кедергілерді қысқарту бойынша ауқымды бағдарлама іске асырылды. Бүгінгі таңда азаматтар онлайн режимінде негізгі мемлекеттік қызметтердің 90%-дан астамын ала алады, соның ішінде мүлікті тіркеу, анықтама алу, өтініш беру және тіпті қоғамдық талқылауларға қатысу.

Электрондық үкімет «Ашық үкімет» қағидаттарын енгізуге ықпал етті, мысалы: мемлекеттік органдардың ашық деректеріне қол жеткізу, азаматтардың заң жобаларын талқылауға цифрлық қатысуы, электрондық петициялар мен сауалнамалар. Сонымен қатар, ҚР-дағы e-Gov келесі бағыттарды дамыту үшін негіз болды:

- «Цифрлық Қазақстан» – цифрлық экономиканы дамытуға және АКТ арқылы азаматтардың өмірін жақсартуға бағытталған мемлекеттік бағдарлама;

- Smart City – қалалық басқару деңгейінде цифрлық шешімдерді енгізу;

- GovTech – мемлекеттік органдардың жұмысында инновациялар мен ЖИ пайдалану.

Жаһандық сын-қатерлер – пандемия, экономикалық тұрақсыздық, киберқауіпсіздік қатерлері жағдайында – электрондық үкімет мемлекеттік функциялардың тұрақтылығын, сервистердің қолжетімділігін және дағдарыс жағдайында да мемлекеттік институттардың жұмысын жалғастыруды қамтамасыз етеді.

Сөйтіп, Қазақстандағы e-Gov стратегиялық функцияны орындайды: технологиялық платформа ретінде ғана емес, сонымен қатар азамат саясат пен басқарудың белсенді қатысушысы болатын заманауи, сервистік-бағдарланған, транспарентті мемлекетке көшу механизмі ретінде.

 

---

^[304] Что такое электронное правительство и для чего оно необходимо? https://egov.kz/cms/ru/information/about/help-elektronnoe-pravitelstvo. Дата обращения 26.03.2025

^[305] Как в Казахстане с цифровым благополучием? https://exclusive.kz/kak-v-kazahstane-s-czifrovym-blagopoluchiem/. Дата обращения 28.03.2025