15.4 Қазақстан және цифрлық басқару

 

Жасанды интеллекттің (ЖИ) заманауи технологиялары мен статистикалық деректерді талдау мемлекеттік саясатты әзірлеу мен іске асыруда үлкен рөл атқарады. Қазақстанда басқаруды цифрландыру басымдыққа айналады, ал ЖИ үлкен деректер негізінде негізделген саяси шешімдер қабылдауға көмектеседі.

Жасанды интеллекттің қоғамға әсері ешқашан соншалықты айқын болған емес және соңғы бесжылдықтағыдай жылдам қарқынмен дамымаған. Әлемде бірнеше жылдан бері жасанды интеллект технологиялары бойынша бәсеке жүріп жатыр, бұл жарыста екі айқын көшбасшы бар – АҚШ пен Қытай, бұған негізінен Google, Facebook, Microsoft, Alibaba, Baidu және Tencent сияқты технологиялық алпауыттардың болуы, сондай-ақ жасанды интеллект саласындағы зерттеулер мен әзірлемелерге қомақты инвестициялардың салынуы себеп болып отыр.

Үкіметтердің жасанды интеллектті пайдалануға дайындығы негізгі тенденциялар мен бастамаларды талдайтын Oxford Insights есептеу әдістемесімен анықталады. Бұл әдістеме 1-суретте ұсынылған әрбір көрсеткіш негізделетін қосалқы индекстерді қамтиды. Суретте көрсетілген параметрлер үкіметтің жасанды интеллект негізінде қызмет көрсетуге дайындығының көрсеткіштері ретінде ғана емес, көптеген параметрлерді елдің жасанды интеллектті дамыту көрсеткіштері ретінде қарастыруға болады.

Қосалқы индекстер үш үлкен топқа бөлінеді: «үкімет», «технологиялық сектор» және «деректер мен инфрақұрылымға қол жеткізу». 1-суретте ЖИ даму Тұжырымдамасында көрініс (Стратегия) қарастырылады.

1-сурет.

 

 

  

Үкіметтің 2023 жылға арналған жасанды интеллектке дайындық индексіне сәйкес, Oxford Insights жүргізген Қазақстан 193 елдің арасында 72-орында (1-сурет)^[316].

Қазақстан әлемнің алдыңғы қатарлы елдерінде қазірдің өзінде басталған ЖИ-ді ауқымды пайдалануды түсіну, тұжырымдамалау, реттеу және стратегиялық жоспарлау процесінің бастапқы кезеңінде.

Жасанды интеллект, барлық жаңа технологиялар сияқты, бұл Қазақстан үшін өзінің экономикалық және әлеуметтік дамуында қадам жасауға, шикізат экономикасынан технологиялық жағынан неғұрлым күрделі, әртараптандырылған жағына шығуға тамаша мүмкіндік, мұнда ғылымды қажетсінетін салалардың, оның ішінде ЖИ-ны пайдалана отырып, үлесі маңызды рөл атқаратын болады. Бұл тұрғыда Қазақстанның зияткерлік капитал, қаржы ресурстары, саяси ерік және жаһандық экономикаға интеграция түріндегі жақсы бастапқы мүмкіндіктері бар.

Жасанды интеллектті енгізу бойынша міндеттер алғаш рет «Цифрлық Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасында қойылып, денсаулық сақтау саласына қатысты болды. «Цифрландыру, ғылым және инновация есебінен технологиялық серпіліс» ұлттық жобасы қазақстандық қоғамды цифрлық трансформациялауды да көздеді.

Қазақстан Республикасының 2025 жылға дейінгі ұлттық даму жоспарын, цифрлық трансформация тұжырымдамасын, ақпараттық-коммуникациялық технологиялар мен киберқауіпсіздік саласын дамытудың 2023-2029 жылдарға арналған тұжырымдамасын және жасанды интеллектті дамытудың 2024-2029 жылдарға арналған тұжырымдамасын іске асыру шеңберінде білім берудегі, ғылымдағы және өндірістегі жасанды бағытты дамыту және енгізу жөніндегі мақсаттар мен іс-шаралар айқындалды.

Қоғамның игілігі үшін жасанды интеллектті тиімді енгізуді талдау мен бағалауға үкіметтің жасанды интеллектке дайындық индексі бағытталған. 2023 жылы зерттеуге 193 ел қатысты, онда Қазақстанға 72 орын берілді.

Инфрақұрылымды дамытуды, кадрлар даярлауды және нормативтік базаны құруды қамтитын 2024-2029 жылдарға арналған ЖИ дамыту тұжырымдамасы.

Қазақстанда цифрлық дамуда, атап айтқанда мемлекеттік қызметтерді цифрландыру және мемлекеттік басқару саласында жетістіктер бар. Бұған дәлел әртүрлі халықаралық зерттеулер. Сөйтіп, «Электрондық үкіметті дамыту» индексінде Қазақстан 28-орынға ие болды және ел индексі (E-Government Development Index, EGDI) 0,8628 пунктті құрады, бұл ТМД елдері арасында ең жоғары көрсеткіш болып табылады. Осыған байланысты, бізде еріксіз ЖИ шындыққа дайындалудың маңыздылығы туралы біраз түсінік бар сияқты.

Қазақстанда медицинадан бастап білім беру мен өнеркәсіпке дейінгі түрлі салаларда ЖИ қолдану мысалдары бар. Бүгінгі таңда, түрлі мәліметтер бойынша, Қазақстанда ЖИ қолданумен байланысты түрлі жобалар жүзеге асады: «Ақылды қалалар» (мысалы, Сергек, Target AI – бейнеаналитика платформасы), «Медицина» (мысалы, Celebra – Almaty AI Lab, Smart ECG), «Тілдерді тану» (мысалы, Evokids-балаларға арналған ЖИ репетитор), «Өнеркәсіп және көлік» (мысалы, brains.app өнеркәсіптік жасанды интеллект платформасы), «Қаржы» (мысалы, ірі кәсіпорындарды несиелеу үшін жеткіліктілік деңгейін бағалауды есептеу үшін ЖИ) және «Маркетплейстер» (мысалы, Сулпак мобильді құрылғысындағы GPT чат боты).

Дегенмен, Қазақстанда жасанды интеллектті ауқымды дамыту үшін төрт негізгі компонент дамуы тиіс: инфрақұрылымдық ЖИ-ді құру, білім беруді дамыту және кадрларды даярлау, зерттеулер мен инновацияларды қолдау, сондай-ақ реттеуші және заңнамалық шаралар^[317].

Мемлекеттік басқарудағы жасанды интеллекттің рөлі.

ЖИ мемлекетті басқаруда мүмкіндік береді:

- трендтерді анықтау және болжау үшін деректердің үлкен көлемін талдау;

- олардың салдарын дәл модельдеу есебінен мемлекеттік бағдарламалардың тиімділігін арттыру;

- ресурстар мен қаржыны басқаруды оңтайландыру;

- процестерді автоматтандыру және чат-боттар арқылы мемлекеттік қызметтердің сапасын жақсарту.

Саяси шешімдерде деректерді талдауды қолдану.

Статистика мемлекеттік саясатты құруда шешуші рөл атқарады. Қазақстанда белсенді қолданылады:

- ұлттық деректер базасы (Ұлттық статистика бюросы, eGov, ашық деректер);

- әлеуметтік-экономикалық көрсеткіштерді болжауға арналған болжамды талдау жүйелері;

- Big Data экономикалық белсенділік пен әлеуметтік трендтердің мониторингінде;

- әлеуметтік желілер мен жасанды интеллект өңдейтін сауалнамалар арқылы қоғамдық пікірді талдау.

Қазақстанда қолдану мысалдары.

Экономикалық жоспарлау – инфляцияны және ЖІӨ өсуін болжау үшін ЖИ қолдану.

Әлеуметтік саясат – жәрдемақыларды бөлу және халықтың мұқтаж топтарын қолдау үшін үлкен деректерді талдау.

Қауіпсіздік және құқық қорғау жүйесі – қылмыстың болжамды талдауы және көші-қон ағынын бақылау.

Экология – ЖИ және спутниктік деректер арқылы шығарындылар мен ластануларды бақылау.

Сын-қатерлер мен перспективалар.

Артықшылықтарға қарамастан, келесі қиындықтар бар:

- ЖИ және деректерді талдау саласындағы білікті мамандардың жетіспеушілігі;

- киберқауіпсіздік және дербес деректерді қорғау мәселелері;

- әртүрлі мемлекеттік жүйелерді интеграциялау қажеттілігі.

Даму перспективаларына мыналар жатады:

- ЖИ бойынша ұлттық стратегияны енгізу;

- деректерді талдау үшін мемлекеттік платформаларды дамыту;

- ЖИ және цифрлық трансформация саласындағы халықаралық ынтымақтастықты күшейту.

Қазақстанда мемлекеттік шешімдерді әзірлеуде ЖИ және статистикалық талдауды пайдалану басқарудың тиімділігін айтарлықтай арттырады. Бұл технологияларды дамыту Қазақстанға цифрлық мемлекеттік басқаруда көшбасшы болуға мүмкіндік береді және орнықты әлеуметтік-экономикалық дамуды қамтамасыз етеді.

Осылайша, Қазақстанда цифрландырудың жақсы деңгейі бар. Қазіргі кезеңде жасанды интеллектті енгізу бойынша бірнеше жоба жүзеге асырылуда. Қазақстанның басым жағдайы деректердің қолжетімділігімен, цифрлық әлеуетімен және құқықтық базаның цифрлық білімге бейімделуімен сипатталатын факторлар болып табылады.

 

---

^[316] Концепция развития искусственного интеллекта на 2024-2029 годы. https://govtec.kz/assets/media/kontseptsiya-26062024-1500.pdf (Дата обращения 22.07.2025)

^[317] Тукумов Е. Роль искусственного интеллекта в образовании и науке: глобальный и национальный аспекты // Мемлекет басқару және мемлекеттік қызмет. – №2(89). – 2024. – С. 59–63.