1.2 Мемлекеттік саясатты зерделеудің негізгі теориялық тәсілдері

 

Мемлекеттік саясат мемлекеттің пайда болуымен бір мезгілде пайда болды, басқарудың негізгі механизмі болып әрекет етуін және өзекті қоғамдық міндеттерді шешу үшін әртүрлі ресурстарды қаржылық, материалдық, еңбек, ақпараттық және басқаларды біріктіріп нығаюын қамтамасыз етеді.

Ол бағыттардың кең спектрін қамтиды: қоғамдық тәртіпті сақтауға, экономика мен әлеуметтік институттарды дамытуға бағытталған ішкі саясат; халықаралық қатынастарды орнатуға және реттеуге бағытталған сыртқы саясат; елдің қорғаныс қабілетін және азаматтардың қауіпсіздігін қамтамасыз ететін әскери саясат; сондай-ақ оларға қол жеткізу кешенді реформалар мен мемлекеттік бағдарламаларды дәйекті іске асыруды талап ететін ұзақ мерзімді басымдықтар мен мақсаттарды айқындайтын стратегиялық басқару.

Сонымен бірге «саясат» (politike) терминін Аристотель біздің дәуірімізге дейінгі IV ғасырда ғана енгізгені белгілі^[3].

Дегенмен, саясат феномені әрқашан нақты ұғымдарда көрінбесе де, бастапқыда қоғамдық өмірдің ажырамас бөлігі болды. Ол билік қатынастары жүйесінде, мемлекеттік құрылыс процестерінде, соғыстар мен аумақтық жаулап алуларда, сондай-ақ дипломатиялық тәжірибені дамытуда көрінді. Ежелгі өркениеттерде саясат қоғамды ұйымдастыруда, ресурстарды басқаруда және халықтар арасындағы өзара әрекеттестікте шешуші рөл атқарды, болашақ мемлекеттік институттар мен халықаралық қатынастардың негізін қалады.

«Саясат, – деп жазды американдық саясаттанушы, Йель университетінің профессоры Роберт Алан Даль, – ежелгі және жалпыға бірдей тәжірибені білдіреді; саяси талдау өнері мен ғылымы бірнеше мыңжылдықтар бойы әлемнің әртүрлі аймақтарында дамыды»^[4].

«Мемлекеттік саясат» (state policy) ұғымы ғылыми айналымға «саясат» жалпы ұғымынан едәуір кешірек – тек XIX ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында енді. Осы уақытқа дейін арнайы шектеу қажет емес еді, өйткені саясат негізінен мемлекеттің қызметі ретінде қабылданды және іс жүзінде мемлекеттік саясатпен теңестірілді. Алайда азаматтық қоғамның, демократиялық институттардың, нарықтық қатынастардың және қоғамдық-саяси плюрализмнің дамуымен капиталистік және буржуазиялық қоғам жағдайында қоғамдық (жария) саясат қалыптаса бастады. Бұл саясатты жекелеген салаларға, атап айтқанда мемлекеттік және қоғамдық салаларға тұжырымдамалық бөлу қажеттілігін саналы түрде түсінуіне әкелді, олардың әрқайсысының өзіндік субъектілері, қалыптасу механизмдері мен мақсаттары бар. Осыған байланысты неміс мемлекеттанушысы Георг Еллинек мемлекеттік саясатты, «қолданыстағы тәртіпті сақтау немесе өзгерту» практикалық мәселелеріне бағытталған «белгілі бір мемлекеттік мақсаттарға жету туралы ілім», «мемлекеттік қызмет өнері туралы ілім»деп сипаттады^[5].

Қазіргі ғылымда орын алған мемлекеттік саясатты анықтау тәсілдерін жүйелеу әрекеттері оны түсіндірудің бірнеше тәсілдерінің бар екендігін көрсетеді. Олардың бірі мемлекеттік басқару теориясы аясында ұсынылады және тиісті феноменді «қоғамдық қажеттіліктерді тиімді және өнімді қанағаттандыруға бағытталған қоғамдық қажеттіліктерге сезімтал институционалдық-басқару тәжірибесі» түрінде қарастыруды қамтиды^[6].

Батыс әдебиеті, сонымен қатар, қоғамдық маңызды қажеттіліктерін қанағаттандыруды қамтамасыз ету бойынша мемлекеттік және үкіметтік емес институттардың өзара әрекеттесу қағидатына негізделген саяси басшылық ретінде анықталған «governance» термині шеңберінде мемлекеттік саясатты қарастыратын тәсілді ұсынады^[7]. Альтернативті нұсқада мемлекеттік саясат мемлекеттік басқарумен теңдестіріледі^[8].

Сондай-ақ, мемлекеттік саясаттың қоғамдық саясат ретінде ұсынылуы бар, сонымен қатар әдебиетте кең таралған, бірақ әртүрлі позициялардан анықталған. Батыс саясаттануында мемлекеттік саясатпен теңестірілген «қоғамдық саясат» (public policy) термині өте кең таралды. Саясаттану ғылымдарының докторы, профессор Джеймс Андерсон атап өткендей, қоғамдық саясат «нақты мақсатқа бағытталған ресми, біршама тұрақты әрекет бағыты болып табылады, мемлекеттік шенеуніктер мен билік органдары мемлекет халқының көпшілік мүдделері мен қажеттіліктерін қозғайтын салалар мен таптар аясында жүзеге асырады»^[9]. Бұл «мемлекеттік билік органымен немесе оның өкілдері жариялаған қандай да бір бағыт бойынша әрекеттер, реттеу шаралары, заңдар және қаржылық басымдықтар жүйесі»^[10]. Мысалы, қоғамдық саясат қоғамдық мүдделерді қанағаттандыру бойынша мемлекеттің және басқа да қоғамдық саяси ұйымдардың саясаты ретінде қарастырылады^[11]. Басқа анықтамалар қоғамдық саясат феноменін саяси әрекеттің симбиозы, ғылыми рефлексия және бұқаралық ақпарат құралдарының байланысы ретінде ашады^[12], бұл контексте саяси-технологиялық процестің табиғатын түсіну барысында ең маңызды болып көрінеді.

Қазақстандық ғылым үшін дәстүрлі «мемлекеттік саясат» ұғымында мемлекеттік басқару органдарының қоғамдық және халықаралық мәселелерді шешу, қоғамды дамыту, қауіпсіздікті қамтамасыз ету жөніндегі мақсатты әрекеті атап көрсетілген. Жариялылық қасиетінің («қоғамдық саясат») кез-келген, тіпті ашық жарияланатын «мемлекеттік саясатқа» жатпайтындығына ерекше назар аударады.

Кең таралған тәсілдердің бірі, әсіресе посткеңестік кеңістікте, «қоғамдық саясат» ұғымының мәніне оны жариялылықпен байланыстырады, яғни, теледидардың белсенді рөлімен ашық қоғамдық дебаттармен ілесіп жүретін қоғамдық билік үшін күрес. «Қоғамдық саясатты» түсінудің тағы бір тәсілі азаматтық қоғамның, қоғамның әртүрлі әлеуметтік топтары мен қоғамдық таптарының мемлекет саясатын әзірлеуге және іске асыруға қатысуына баса назар аударады. Мұнда мемлекеттік саясат, мемлекеттің, жеке сектордың, азаматтық қоғам институттарының, әр түрлі әлеуметтік, кәсіби топтар мен таптардың, қоғамдық бірлестіктердің жеке және қоғамдық мүдделерді іске асыру, халықтың немесе белгілі бір аумақ тұрғындарының ерікті пікірін ескере отырып, қоғамдық ресурстар мен игіліктерді бөлу, өндіру және пайдалану туралы жүйелі өзара әрекеттесуімен сипатталатынын қызмет екенін көрсетеді.

Біздің ойымызша, «мемлекеттік саясат» және «мемлекеттік басқару» ұғымдарын нақты ажырату керек. Соңғысы мемлекеттік органдардың жүйесін, олардың функционалдық өкілеттіктерін, белгіленген құзырет саласындағы реттеу қызметін іске асыру механизмі мен процесін қамтитын неғұрлым кең мәнге ие.

Мемлекеттік саясат – мемлекеттік басқару элементтерінің бірі. Мемлекеттік саясат шеңберінде қоғамдық қатынастардың нақты саласында, мемлекеттік саясаттың заттық-объектілік саласында маңызды қоғамдық мүдделер іріктеледі, сараланады, сақталады және қорғалады, іске асырылады және қамтамасыз етіледі.

Сонымен бірге мемлекеттік саясат мемлекеттік басқарудың ажырамас бөлігі ретінде әрекет етеді. Бұл мемлекеттің басымдықтарды айқындау, стратегияларды қалыптастыру, шешімдер қабылдау және қоғам өмірінің нақты салаларында қоғамдық маңызы бар міндеттерді іске асыруды қамтамасыз ету жөніндегі мақсатты әрекетін білдіреді. Мемлекеттік саясат шеңберінде негізгі қоғамдық мүдделерді іріктеу және ретке келтіру жүргізіледі, оларды қорғау, ілгерілету және институционалдық қамтамасыз ету механизмі қалыптастырылады. Осылайша, мемлекеттік саясат мемлекеттік басқару жүйесінің әрекеті үшін бағыттар мен бағдарларды белгілейді.

Мемлекеттік саясаттың қазіргі теориясының негізгі жалпы ғылыми әдістемелері ретінде келесі тәсілдер қолданылады:

Ісәрекеттік тәсілі.

Бұл тәсіл қоғам әркімнің әмбебап әлеуметтік қызметінің нәтижесі екендігінен шығады. Неміс әлеуметтанушысы М. Вебердің айтуынша, бүкіл қоғам мен адамдар осы әлеуметтік «кәсіпорындағы» өз орнына байланысты бөлінеді:

- жағдайға байланысты саясаткерлер – қатардағы сайлаушылар;

- қоса атқарушылық бойынша саясаткерлер – партия белсенділері, олар үшін саясат әлі негізгі қызмет саласын құрамайды;

- кәсіби саясаткерлер – мемлекеттік қайраткерлер мен шенеуніктер, босатылған партиялық функционерлер және т.б.

М. Вебердің пікірінше, саясат қоғамдық өмір саласы ретінде бүкіл қоғамның «саяси кәсіпорнының штабы» ретінде мемлекеттік-әкімшілік аппараттың пайда болуымен, сондай-ақ басқарушылық әрекеттін билікті бақылау мен бөлумен байланысты адамдардың ерекше кәсібіне ерекшелеумен ғана қалыптасады. Мемлекеттік саясатты әзірлеу және іске асыру қоғамдық мүдделер мен қажеттіліктерді ұйымдастыру және қанағаттандыру мақсатында заңды түрде мәжбүрлеу мен бағынуға негізделген мемлекеттік қызметшілердің кәсіби саяси қызметінің ерекше түрі болып табылады^[13].

М. Вебердің байқауы бойынша «жаңа типтегі» бюрократиялық мемлекеттің ерекшелігі мемлекеттік саясат пен басқару механизімінің өзгеруімен тығыз байланысты. Неміс әлеуметтанушысы бюрократизация процестері әлеуметтік өзара әрекеттесу формаларын өзгертіп қана қоймай, жеке тұлғаны мемлекеттік басқару жүйесінен алшақтатуға әкелгенін атап көрсетеді. Жеке тұлға емес ұжымдық «мемлекеттік мен» ретінде әрекет ететін билік аппараты, белгілі бір индивидке қарсы қойылады, оның жеке «мен» дегендігі бюрократиялық тәртіп құрылымдарында жоғалады.

М. Вебер бюрократиялық басқарудың аяқталған формасы тұрақты және іс жүзінде бұзылмайтын үстемдік жүйесін құрайтынын атап өтті, онда шенеунік әкімшілік қызметке өзінің толық тіршілігімен кіреді, ал қоғам, өз кезегінде бұл жүйесіз әрекет ете алмайды, өйткені ол кәсіби дайындық пен функционалдық қажеттілікке негізделген.

«Белгілі бір шенеунік өзі қатысатын аппараттан шыға алмайды. Кәсіби шенеунігі «...» толықтығымен өзінің материалдық және идеалды өмірімен  әрекетке тартылған. Мемлекет азаматтары, өз тарапынан, бұрыннан бар бюрократиялық үстемдік аппаратынан аулақ бола алмайды немесе оны алмастыра алмайды, өйткені ол кәсіптік оқытуға негізделген»^[14].

Бұл тұрғыда мемлекеттік саясат негізінен бюрократиялық аппарат арқылы жүзеге асырылады, ол оның ажырамас тасымалдаушысы және орындаушысы болады. Дәл бюракратия саяси шешімдерді жүзеге асырудың үздіксіздігін, ресімделуін және техникалық тиімділігін қамтамасыз етеді, бірақ сонымен бірге ол азаматтық қоғаммен өзара іс-әрекеттің икемділігі мен ашықтығын шектей алады. Осылайша, мемлекеттік саясатты бюрократиялау оның институционалдық әлеуетін күшейтеді, сонымен бірге басқару жүйесін жеке азаматтардың қажеттіліктері мен мүдделерінен алшақтату қаупін тудырады.

Қазіргі жағдайда мемлекеттік саясатты жүзеге асыруда бюрократиялық тәсіліден бас тартуға мүмкін емес, өйткені бұл демократияландырудың күшеюіне емес, басқарудың жойылуына және әлеуметтік хаос жағдайына көшуге қауіп төндіреді. Сондықтан мұндағы басты міндет бюрократиядан бас тарту емес, оны мемлекеттік саясаттың тиімділігі мен азаматтардың қатысуы арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз ететін демократиялық басқару шеңберінде реформалау және ізгілендіру болып табылады.

Жүйелік тәсіл.

Бұл тәсілдің өкілдері (Т. Парсонс, Д. Истон, Г. Алмонд, К. Дойч) мемлекеттік саясатты жүзеге асыруда біртұтас тұтастықты құрайтын мемлекеттік басқарудағы элементтердің ішкі өзара байланыстарын сипаттайды. Саяси жүйе кіріс сигналдарының (қоғамның сұраныстары, талаптары, ресурстары) шығыс нәтижелеріне (шешімдер, заңдар, бағдарламалар) қайта өңдеу механизмі ретінде қарастырылады. Мұнда кері байланыс механизмдері, жүйенің тұрақтылығын сақтау және оның өзгерістерге бейімделуі маңызды рөл атқарады.

Белгілі бір объектілер мен заттарға жауап бере отырып, топ субъектілері осы объектілер мен заттарға беретін мәндеріне сүйене отырып өзара әрекеттесуге кіреді. «Қоғамдағы өзара әрекеттесу саясаты тәртіп жүйесін құрайды», – деп жазды Д. Истон және сонымен бірге дәл саяси өмірді «қоршаған ортаға енгізілген және сол арқылы оған әсер ететін, бірақ оған жауап беру мүмкіндігі бар тәртіп жүйесі ретінде қарастыру керек» деп атап өтті»^[15].

Осылайша, Д. Истон саяси жүйенің өзін-өзі өмір сүру шарттары туралы тұжырымын негіздеді. Өз тұжырымдарын негіздей отырып, ол мемлекеттік саясатты құндылықтарды бөлу деп сипаттады, ал саяси жүйені құндылықтар бөлінетін өзара іс-әрекет ретінде қарастырды.

Осы тәсіл шеңберінде мемлекеттік саясат институттар, азаматтар, мүдделер топтары мен қоршаған орта арасындағы өзара іс-қимыл ретінде зерттеледі. Бұл тәсіл саяси реттеу процестерін, саяси жүйелердің тұрақтылығын, дағдарыстық жағдайларды талдауда кеңінен қолданылады.

Құрылымдық-функционалдық тәсіл.

Бұл тәсіл жүйелік тәсілмен тығыз байланысты. Жүйе қоғамда белгілі бір функцияларды орындайтын құрылымдық элементтерден тұрады. Бұл тәсіл аясында әртүрлі саяси институттардың функцияларын және олардың өзара әрекеттесу механизмдерін зерттеуге баса назар аударылады. Мемлекеттік саясат – бұл әр түрлі құрылымдардың қызметі, олардың әрқайсысы белгілі бір функцияларды орындайды (заң шығарушы, атқарушы, бақылаушы). Мұнда институттар арасындағы қатынастар, олардың тұрақтылығы мен тиімділігі зерттеледі, жүйенің дисфункцияларының салдары талданады (сыбайлас жемқорлық, бюрократизация, тиімсіздік). Бұл тәсілдің өкілі, американдық ғалым Г. Алмонд мемлекеттік саясаттың алты құрылымын анықтады: саяси партиялар, мүдделі топтар, заң шығарушы органдар, атқарушы органдар, шенеуніктер, соттар^[16]. Ол, сондай-ақ, жүйенің әрбір элементінің агрегация, артикуляция, рекрутинг, коммуникация, саяси бағытты анықтау, саяси бағытты жүзеге асыру, сот шешімін шығару сияқты функцияларына баса назар аударады.

Бұл тәсілдің құралдары саяси институттардың, мемлекеттік басқару реформаларының, билікті орталықсыздандыру мәселелерінің зерттеулерінде қолданылады.

Пәнаралық тәсіл (саяси циклдар моделі).

Мемлекеттік саясаттағы пәнаралық тәсіл қоғам алдында тұрған мәселелерді кешенді талдау үшін әртүрлі ғылымдардың теориялық және әдіснамалық ресурстарын пайдалануды білдіреді. Бұл тәсіл мемлекеттік шешімдерді әзірлеу және іске асыру кезінде саяси, әлеуметтік, экономикалық, құқықтық және психологиялық аспектілерді ескеруге мүмкіндік береді.

Осы тәсілдің негізін қалаушылардың бірі Гарольд Лассуэлл мемлекеттік саясат мәселелерді шешуге және қоғамдық игілік үшін әртүрлі пәндер туралы білімді біріктіруге бағытталуы керек деп есептеді. Лассуэлл мемлекеттік саясатты тек заңдық немесе институционалдық талдауларға сүйене отырып түсіну мүмкін емес деп санады. Ол психологияның, әлеуметтанудың, экономиканың, антропологияның деректері мен әдістерін тартты, бұл оның тәсілін пәнаралық етті. Саяси факторлердің тәртібі олардың мотивтерінің, рөлдік үміттерінің, әлеуметтік нормалары мен психологиялық көзқарастарының нәтижесі ретінде талданды.

Г. Лассуэлл алғашқылардың бірі болып мемлекеттік саясатты бірнеше циклден (кезеңдерден) тұратын процесс ретінде қарастыруды ұсынды: мәселелерді анықтау, мақсат қою, баламаларды әзірлеу, ең жақсы нұсқаны таңдау, шешімді жүзеге асыру, нәтижелерді бақылау және бағалау. Бұл тәсіл қазіргі ғылымда танымал Policy Cycle (мемлекеттік саясат циклі) моделінің негізін қалады.

Г. Лассуэлл саяси сарапшылардың, талдаушылардың (аналитиктердің) және мамандардың рөліне үлкен мән берді. Ол демократиялық қоғам қоғамның мүддесі үшін теңдестірілген шешім қабылдауға қабілетті ақпараттандырылған және құзыретті элитаға сүйенуі керек деп есептеді.

Г. Лассуэлл тәсілі саяси ғылымның дамуына және мемлекеттік саясатты зерттеуге айтарлықтай әсер етті. Оның идеялары саясат аналитикасы, стратегиялық басқару, қоғамлық әкімшіліктендіру және мемлекеттік қызметтің тиімділігін бағалау сияқты заманауи бағыттардың негізін қалады. Ол мемлекеттік саясатты күрделі және басқарылатын процесс ретінде қарастыруды ұсынды, оның ортасында қажеттіліктері, сенімдері және шешім қабылдауға қатысуы бар адам орналасқан.

Көптеген ағындар теориясы.

Қазіргі саяси ғылымдағы ең ықпалды тұжырымдамалардың бірі американдық зерттеуші Джон Кингдон жасаған көптеген ағындар теориясы (Multiple Streams Framework) болып келеді. Бұл теория саяси шешімдердің қалай қалыптасатынын және жүзеге асырылатынын түсіндіреді, әсіресе жоғары белгісіздік пен мүдделер бәсекелестігі жағдайында.

Д. Кингдон саяси жүйеде орын алатын үш тәуелсіз ағынды белгілейді:

- мәселелер ағыны (problem stream). Бұл ағында назар аударуды қажет ететін сұрақтар мен мәселелер жинақталады. Мәселелер статистика, дағдарыстар, апаттар, азаматтардың шағымдары және БАҚ назары арқылы анықталуы мүмкін;

- шешімдер ағыны (саясаттағы) (policy stream). Бұл сарапшылардың, талдаушылардың, ғылыми қоғамдастықтың және бюрократияның әлемі, онда шешімдердің ықтимал нұсқалары әзірленеді. Мұнда идеялар бәсекелестігі, ең «өмірге бейімді» ұсыныстардың таңдауы болады;

- саяси ағын (politics stream). Бұған қоғамдық көңіл-күйдің өзгеруі, топтардың мүдделерінің қысымы, сайлау нәтижелері, үкіметтің өзгеруі және басқа да саяси процестер жатады.

Теорияның негізгі тұжырымдамасы «мүмкіндіктер терезесі» (policy window) болып келеді. Бұл барлық үш ағын уақытша сәйкес келетін қысқа уақыт кезеңі, бұл белгілі бір саяси шешім қабылдауға қолайлы жағдай жасайды. Мұндай терезелер дағдарыс нәтижесінде де, саяси өзгерістер немесе мәселеге көбірек көңіл бөлу нәтижесінде де ашылуы мүмкін.

Кингдон, сонымен қатар, «саясат кәсіпкерлері» (policy entrepreneurs) ұғымын енгізеді – бұл «ағымдағы саяси бағытты айтарлықтай өзгертуі керек белгілі бір ұсыныстарды немесе идеяларды насихаттайтын адамдар»^[17].

Бұл өз идеяларын алға жылжыту, ресурстарды жұмылдыру және күн тәртібіне әсер ету үшін мүмкіндіктер терезесін пайдаланатын акторлар (саясаткерлер, шенеуніктер, МЕҰ, сарапшылар).

Д. Кингдонның теориясы кейбір мәселелердің неліктен саяси күн тәртібіне түсетінін, ал басқалары еленбейтінін түсіну үшін пайдалы; идеялар мен шешімдер ресми саясатқа айналмас бұрын іріктеу процесінен қалай өтеді; неліктен реформалар шарттар сәйкес келген кезде ғана мүмкін болады.

Д. Кингдонның көптеген ағындық теориясы мәселелердің саяси күн тәртібіне түсу механизмдерін және мемлекеттегі шешім қабылдау процестерін түсінуге мүмкіндік беретін қуатты аналитикалық құрал болып табылады. Ол мемлекеттік саясат желілік процесс емес, әртүрлі ағындар мен акторлардың күрделі өзара әрекеттесуінің нәтижесі екенін көрсетеді.

Адвокаттық коалициялар теориясы (қолдау коалицияларының тұжырымдамасы).

Американдық саясаттанушылар Пол Сабатье және Хэнк Дженкинс-Смит мемлекеттік саясат теориясының дамуына айтарлықтай әсер етті. Олар, ең алдымен, мемлекеттік саясатты қалыптастыру және өзгерту процесіне өзіндік көзқарасты ұсынатын адвокаттық коалиция теориясының (advocacy coalition framework) авторлары ретінде белгілі^[18]. Олардың тәсілі саяси талдаудың қазіргі ғылыми құралдарының маңызды бөлігіне айналды.

П. Сабатье теориясы 1980 жылдары саяси процестердің күрделілігі мен ұзақтығын жеткілікті түрде көрсетпеген деп санайтын классикалық саясат модельдеріне балама ретінде дамыды. Осы тәсіл шеңберінде саясат «саяси кіші жүйелер» шеңберінде дамиды, онда адвокаттық коалициялар – акторлардың тұрақты топтары (шенеуніктер, сарапшылар, МЕҰ, партиялар және т.б.) әрекет етеді, олар мәселеге және оны шешуге ұқсас сенімдер мен көзқарастармен біріктірілген.

Бұл тәсілді талдау орталығында қатысушылардың сенім жүйесі бар:

- негізгі сенімдер (deep core beliefs): дүниетанымдық, өзгертуге қиын көзқарастар;

- саяси сенімдер (policy core beliefs): саясаттың белгілі бір саласына көзқарастар;

- қосалқы сенімдер (secondary aspects): икемді, саясатты жүзеге асырудың егжей-тегжейімен байланысты.

Мемлекеттік саясаттың өзгеруі ұзақ мерзімді процесс ретінде қарастырылады (10-20 жыл), оған ішкі (коалиция күресі) және сыртқы факторлар (дағдарыстар, биліктің өзгеруі, ғылыми жаңалықтар және т.б.) әсер етеді.

П. Сабатье ғылыми және саяси оқытудың маңыздылығын атап көрсетеді, өйткені білімді жинақтау сенімдерді өзгерте алады, тіпті коалициялар арасындағы тепе-теңдікті өзгерте алады.

Адвокаттық коалициялар теориясына негізделген П. Сабатьенің тәсілі мемлекеттік саясатты заманауи талдауы үшін өте маңызды. Бұл ұзақ, көп қабатты және қайшылықты процестерінде шешім қабылдауына назар аудара отырып, дәстүрлі модельдердің шеңберінен шығуға мүмкіндік береді.

Теорияның орталығында жеке ішкі жүйелер шеңберінде саясатты қалыптастыратын акторлардың құндылықтары, сенімдері мен коалициялары орналасқан. Бұл тәсіл саяси шешімдердің қалай қабылданатынын ғана емес, сонымен қатар сыртқы факторлардың, ғылыми дәлелдердің және саяси оқытудың әсерінен олардың неліктен сақталатынын немесе өзгеретінін түсіндіруге көмектеседі. Адвокаттық коалициялар теориясы жоғары икемділікпен және эмпирикалық қолданылуымен ерекшеленеді, әртүрлі салаларда (экология, денсаулық сақтау, білім беру) қолданылады және дамыған және дамушы мемлекеттердің жағдайына бейімделеді. Жалпы, П. Сабатье тәсілі мемлекеттік саясатты қалыптастыру процесінде көптеген мүдделі тараптардың динамикасына, идеологиялық факторларына және өзара іс-әрекетіне назар аудара отырып, саяси талдау құралдарын байытты.

Кибернетикалық тәсіл.

Бұл тәсіл саясаттағы басқару мен автоматтандырылған реттеу жүйелері арасындағы ұқсастықты пайдаланады. Мұндағы мемлекеттік саясат – бұл шешімдерді түзету және бейімдеу үшін ақпаратты жинау, өңдеу және пайдалану процесі. Орталық орынды кері байланыс тұжырымдамасы алады: қаншалықты саясат қоғамның өзгерістері мен сұраныстарына тиімді әрекет етеді. Мемлекет өзін-өзі реттейтін жүйе ретінде қарастырылады, онда бақылау және болжау механизмдері маңызды. Бұл тәсіл мемлекеттік басқаруды цифрландыру, саясаттағы жасанды интеллект, қоғамдық пікірді мониторинг механизмдерін зерттеуде қолданылады. Коммуникациялық құрылым ретінде саяси жүйе моделінің негізгі әзірлеушілерінің бірі Карл Дойч болды. 1963 жылы ол «Басқару жүйкелері: саяси коммуникация және бақылау модельдері» кітабын шығарды, онда ол саясаттағы коммуникацияның рөлін зерттеуге бет бұрды.

К. Дойчтың саяси жүйесінің моделі төрт блоктан тұрады, олардың әрқайсысы ақпараттық-коммуникативтік ағындардың өтуінің әртүрлі кезеңдерімен байланысты: 1) ақпарат алу және іріктеу; 2) ақпаратты өңдеу және бағалау; 3) шешімдер қабылдау; 4) кері байланыспен шешімдер қабылдау^[19].

Карл Дойч саяси жүйе табиғаты бойынша коммуникативті жүйе деп тұжырымдады, оның негізгі қызметі ақпаратты жинау, өңдеу және беру болып келеді соның негізінде шешімдер қабылданады. К. Дойчтың пікірінше, мемлекеттік саясаттың мәні осы болды.

Жағдаяттық тәсіл.

Бұл тәсіл белгілі бір жағдайға қандай құрылым немесе басқару әдістері сәйкес келетінін анықтайды. Өзгерістер үнемі болып жатқандықтан және жағдай өзгеріп отыратындықтан, әкімшілік басқарудың тиімділігін сақтау үшін қандай құрылымдық инновацияларды енгізуге болатындығын жоспарлауы керек. Саяси шешімдер нақты әлеуметтік-экономикалық, тарихи және саяси жағдайлардың әсерінен қалыптасады. Әмбебап саяси шешімдер жоқ: әр жағдай бірегей тәсілді қажет етеді. Қоршаған орта факторлары, ресурстар, ықтимал тәуекелдер мен мүмкіндіктер талданады. Бұл тәсіл дағдарысты басқаруда, саяси реформаларды талдауда, стратегиялық жоспарлауда қолданылады.

Басқару және көшбасшылық теориясындағы ситуациялық тәсілдің негізгі өкілдерінің бірі-американдық психолог Фред Эдвард Фидлер. Ол тікелей мемлекеттік саясат саласында жұмыс істемесе де, оның көшбасшылықтың контингенттік моделі мемлекеттік басқару мен саясатқа қолданылатын басқару тұжырымдамаларының дамуына айтарлықтай әсер етті. Фидлер көшбасшының тиімділігі оның жеке қасиеттеріне ғана емес, сонымен қатар көшбасшылық стилі мен ол әрекет ететін нақты жағдай арасындағы сәйкестікке де байланысты деп тұжырымдады. Мысалы, дағдарыс жағдайында тапсырмаға бағытталған, жоғары ресми билікке ие көшбасшылар тиімдірек болып келеді.

Конфликтологиялық тәсіл.

Бұл тәсіл мемлекеттік саясатты әртүрлі топтардың, әлеуметтік топтардың, элиталар мен таптардың мүдделер күрес призмасы арқылы қарастырады. Саясат сөзсіз қақтығыстармен байланысты, өйткені әртүрлі топтар билік пен ресурстарды бөлуге тырысады. Мемлекет төреші немесе қақтығыстың белсенді қатысушысы бола алады. Қақтығыстарды шешу және басқару механизмдеріне (мәміле, келіссөздер, қуғын-сүргін) ерекше назар аударылады. Саяси бәсекелестікті, этносаралық және әлеуметтік қақтығыстарды, наразылық қозғалыстарын талдауда қолданылады.

Конфликтологиялық тәсіл, қақтығыс – бұл қоғам өміріндегі табиғи және сөзсіз құбылыс екенін мойындауға негізделген. Бұл мүдделер, құндылықтар, мақсаттар мен ресурстарға қол жетімділіктің айырмашылығынан туындайды. Бұл тұрғыда мемлекеттік саясат қақтығыстарды басқару, оларды азайту, ресурстарды қайта бөлу механизмі ретінде немесе керісінше, егер ол әділетсіз болса немесе халықтың бір бөлігінің мүдделерін елемейтін болса, шиеленістің көзі ретінде әрекет етеді.

Неміс-британдық әлеуметтанушы, саясаттанушы және либералды ойшыл Ральф Дарендорф – қоғамның конфликтологиялық теориясының жетекші заманауи өкілдерінің бірі. Мемлекеттік саясат аясында оның идеялары әлеуметтік қайшылықтар мен билік үшін күрес саяси процестер мен шешімдерді қалай қалыптастыратынын түсінуге көмектеседі.

Р. Дарендорф қоғам үнемі мүдделер қақтығысы, әсіресе билігі барлар (үстем топтар) мен оған ұмтылушылар (бағынышты топтар) арасында өрбіген деп санады. Бұл қақтығыстар өзгерістер мен дамудың көзі болып табылады. Осы тәсілдің басқа өкілі Карл Маркстен айырмашылығы, Дарендорф қақтығыстың негізі меншік емес, билік деп тұжырымдады. Әлеуметтік топтар тек материалдық игіліктерге ғана емес, билікке қол жетімділіктің айналасында қалыптасады.

Ол қақтығыстарды зорлық-зомбылыққа әкелместен бейбіт жолмен шешуге қабілетті саяси институттар құрудың маңыздылығын атап өтті. Р. Дарендорфтың пікірінше, демократия-бұл заң, сайлау, парламент, сөз бостандығы және басқа да механизмдер арқылы қақтығысты «қолға үйрету» тәсілі. Тұрақтылыққа баса назар аударған функционалистерге қарағанда, Р. Дарендорф өзгерістерді норма деп санады. Оның пікірінше, мемлекеттік саясат статус-квоны тоқтатпауы керек, керісінше әртүрлі әлеуметтік топтардың мүдделерін көрсететін конструктивті өзгерістер үшін жағдай жасауы керек.

Институционализм.

Бұл бәсіл мемлекеттік саясатты белгілі бір әкімшілік рәсімдер мен механизмдерді қолданатын мемлекеттік институттардың (үкімет, парламент, министрліктер, сот органдары және т.б.) қызметінің нәтижесі ретінде қарастырады. Институционалдық талдау мемлекеттік биліктің әртүрлі органдарында шешімдерді орындау механизмнің рәсімдеріне, ережелеріне басты назар аударады. Институттар мемлекеттік саясат қолданылатын шеңберді белгілейді. Саяси тәртіп тұрақты ережелер мен құрылымдардың әсерінен қалыптасады. Институционалдық өзгерістердің әртүрлі нұсқалары мүмкін (эволюция, реформалар, революциялар). Институттардың саяси процестерге, реформаларға, демократиялық жүйелердің тұрақтылығына ықпалы талданады.

Дәстүрлі институционализм өкілдеріне Макс Вебер, әлеуметтану және бюрократия теориясының классигі, ол мемлекетті заңды зорлық-зомбылыққа монополиясы бар институт ретінде қарастырды, сонымен қатар қазіргі бюрократияның негізінде жатқан биліктің ұтымды және заңды түрін сипаттады. Вебер бюрократия – бұл заманауи қоғамдардағы басқарудың ең тиімді түрі екенін атап өтті. Оның идеялары мемлекеттік қызметтің ұйымдастырылуы мен функцияларын түсіну үшін маңызды.

Жаңа институционализмнің өкілдері де ерекшеленеді. Американдық Тэд Скочпол – тарихи институционализмнің өкілі. «States and Social Revolutions» жұмысында мемлекет институттары әлеуметтік революциялар мүмкіндігін қалай анықтайтынын көрсетті. Әлеуметтік және саяси трансформациядағы құрылымдық жағдайлар мен институционалдық инерцияның рөлін атап өтті^[20].

Американдық Пол Пирсон-path dependence («траекторияға тәуелділік») тұжырымдамасының негізгі авторларының бірі. Ол ерте қабылданған институттар уақыт өте келе бекітіліп және де өзгеруі қиынға соғады деп сендіреді. Пирсонның пікірінше, саяси институттар жеке тұлғалардың үйлестірілген тәртібіне ықпал етеді, соның арқасында мәмілелер құны төмендейді, ал институттарды қайта құру жоғары шығындарға әкелер еді^[21].

Тағы бір американдық Дуглас Норт – жаңа институционалдық экономикалық талдауға қосқан үлесі үшін экономика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты (1993). Институттарды «қоғамдағы ойын ережелері», ресми (заңдар) және бейресми (нормалар, дәстүрлер) ретінде анықтады^[22].

Институттар акторлар үшін ынталандыруды қалай қалыптастыратынын және осылайша экономикалық және саяси дамуға қалай әсер ететінін көрсетті. Оның идеялары әртүрлі елдердегі, соның ішінде посткеңестік реформалардың сәттілігіндегі айырмашылықтарды түсіндіру үшін белсенді қолданылады.

Американдық әлеуметтанушылар Пол ДиМаджио мен Уолтер Пауэллдің институционалдық изоморфизм тұжырымдамасы да қызығушылық тудырады, бұл ұйымдардың неге бір-біріне ұқсайтынын түсіндіреді^[23].

Ғалымдардың ойынша, ұйымдар тек ұтымды таңдау негізінде дамудың орнына, көбінесе өз салаларында үстемдік ететін нормалар, күтулер мен модельдердің әсерінен шешім қабылдайды. Олар изоморфизмнің үш негізгі түрін анықтады:

- коэрцитивті изоморфизм (мәжбүрлі). Ол заңдардың, ережелердің, мемлекеттің реттеулері мен қысымының әсерінен пайда болады. Мысалы, мемлекеттік органдары барлық университеттерден сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясат стандарттарын енгізуді талап етуі;

- нормативтік изоморфизм. Кәсіби қауымдастықтардың, білім беру стандарттарының, этикалық кодекстердің әсерімен байланысты. Мысалы, барлық мемлекеттік органдар стратегиялық жоспарлау тәжірибесін қолдана бастайды, өйткені бұл «кәсіби тұрғыдан дұрыс» болып саналады;

- миметикалық изоморфизм (еліктеу). Белгісіздік жағдайларында көрінеді, ұйымдар контекст бойынша сәйкес келмесе де, сәтті мысалдарды көшіре бастайды. Мысалы, Цифрлық сауаттылықтың басқа деңгейі бар елдерде Эстония моделі бойынша цифрлық мемлекеттік қызметтерді енгізу;

ДиМаджио мен Пауэллдің институционалдық изоморфизм теориясы мемлекеттік саясаттағы біртектілік пен конформдылық талдауының қуатты құралын ұсынады. Бұл мемлекеттік институттардың қалай және неге ұқсастығын, басқару модельдерін таратудың қандай механизмдері бар екенін және басқа біреудің тәжірибесін механикалық қарызға алу қандай қауіп төндіретінін түсінуге көмектеседі.

Элита теориясы.

Бұл тәсіл негізгі саяси шешімдер элиталардың шамалы адамдар арасында қабылдайтынын атап көрсетеді. Билік аздаған адамдардың қолында шоғырланған. Мемлекеттік саясат жалпы қоғамның емес, элитаның мүдделерін көрсетеді. Саяси, экономикалық және зияткерлік элиталардың саясатқа әсері талданады.

Итальяндық әлеуметтанушы, экономист және философ, элита теориясының негізін қалаушылардың бірі Вильфредо Парето қоғамды жүйе ретінде қарастырды, онда бұқара элитаға бағынады, ал элита бір-бірімен билік үшін бәсекелеседі. Оның жұмысының орталық тұжырымдамаларының бірі «элита айналым» идеясы, бұл бір элиталық топ уақыт өте келе өз позициясын жоғалтып, неғұрлым белсенді және бейімділеу басқасына ауыстырылатын процесс болып келеді. Парето бойынша элиталық жаңарту сөзсіз және циклді. Ол элиталарды екі түрге бөлді. Бірінші түрі – «арыстандар» – күштік, авторитарлық бастаманың өкілдері, олар мәжбүрлеу мен тәртіпті қолдануға бейім. Екінші түрі – «түлкілер» – айла-шарғы мен көндіруді қолданатын айлакер, тапқыр саясаткерлер мен демагогтар^[24]. Парето тиімді басқару осы түрлер арасындағы тепе-теңдікті қажет етеді деп санады. Оның пікірінше, бұқара негізінен пассивті рөл атқарады және ұтымды дәлелдер арқылы емес, эмоциялар мен белгілерге шағымдану арқылы басқарылады.

Тағы бір көрнекті итальяндық элита теоретигі Гаэтано Моска өзінің «Саяси ғылымның элементтері» атты фундаменталды еңбегінде ұйымдаспаған көпшілікті басқаруға қабілетті ұйымдасқан азшылық болып табылатын «саяси тап» тұжырымдамасын дамытты^[25].

Моска кез – келген қоғамдағы элита тек экономикалық немесе әскери ресурстардың салдары ғана емес, ең алдымен ұйымдастырушылық артықшылықтың, үйлестіру және бірлесіп әрекет ету қабілетінің нәтижесі екенін баса айтты. Ол тіпті ең демократиялық мемлекеттерде де басқару аз адамдардың қолында екеніне сенімді болды.

Неміс әлеуметтанушысы және саясаттанушысы Роберт Михельс «Олигархияның темір заңын» әзірлеу арқылы элиталық теорияға айтарлықтай үлес қосты. Ол өзінің «Саяси партиялар» атты еңбегінде кез-келген ұйым, оның демократиялық немесе революциялық ұмтылыстарына қарамастан, уақыт өте келе олигархиялық сипатқа ие болатындығын көрсетті^[26]. Р.Михельс бойынша, партиялар мен қозғалыстардың жетекшілері билікті сөзсіз шоғырландырады, өйткені бұқара үнемі басқаруға қатыса алмайды. Бюрократизация, техникалық құзыреттілік және ақпаратқа қол жетімділік өз орнын сақтауға мүдделі басқарушылардың тұрақты тобын құруға әкеледі. Демек, Р. Михельс бойынша мемлекеттік саясат бұқараның қатысуы арқылы емес, көшбасшылар мен функционерлердің шешімдері арқылы қалыптасады.

Топ теориялары (плюралистік бағыт).

Бұл тәсіл әртүрлі қоғамдық топтардың өзара әрекеттесуіне және олардың мемлекеттік саясатқа ықпал етуіне бағытталған. Мемлекет – әр түрлі топтардың мүдделері үшін күрес алаңы. Саяси шешімдер лоббистік ұйымдардың, кәсіподақтардың, бизнес-қауымдастықтардың ықпалымен қабылданады. Лоббизмді, қоғамдық пікірді, МЕҰ әсері талдауда қолданылады.

Бұл тәсілдің жарқын өкілі Артур Бентли мемлекетті зерттеудің дәстүрлі формальды тәсілін (институттар, заңдар, конституциялар арқылы) жоққа шығарды. Оның орнына ол барлық саяси әрекет-бұл әлеуметтік мүдделерді білдіретін топтардың күресі деп тұжырымдады. Саяси процесс, тіпті мемлекеттік басқару, шын мәнінде, өз мүдделерін қорғайтын әртүрлі қауымдастықтардың бірқалыпты және тұрақты өзара әрекеттесуін немесе қақтығысын білдіреді: «олар бейнелейтін қоғамдық күштердің саяси-әкімшілік институттарға қысымы оларды аталған мүдделер тобының еркіне бағынуға мәжбүрлеу мақсатында жүзеге асырылады» ^[27]. Бентли «қысым тобы» (pressure group) ұғымын осы термин кең таралғанға дейін енгізді.

Плюралистік тәсілдің тағы бір өкілі Роберт Даль элиталық билік теориясына қарсы болды. Ол нақты демократияда билік көптеген бәсекелес топтар – саяси, экономикалық, әлеуметтік топтар арасында бөлінеді деп санады. Ол «полиархия» ұғымын демократияның реалистік формасы ретінде енгізді, онда элиталық бәсекелестік бар, сөз бостандығы әрекет етеді, сайлау және қауымдастықтар арқылы азаматтардың қатысуы жүзеге асырылады^[28]. Даль бұл туралы элитаның өкілі болудың қажеті жоқ деген. Ең бастысы шешім қабылдау механизмдеріне қол жеткізу – сайлау, лоббизм, БАҚ немесе басқа арналар арқылы.

Рационализм.

Саяси акторларды максималды пайда іздейтін ұтымды ойлайтын ойыншылар ретінде қарастырады. Мемлекеттік саясат контекстінде рационализм ұтымды таңдауға, баламаларды объективті бағалауға және деректер, талдау және болжамдар негізінде шешім қабылдауға баса назар аударады. Саяси шешімдерді, таңдаулы тәртіпті модельдеуде қолданылады.

Американдық саясаттанушы, экономист және экономика саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты (1978 ж.) Герберт Саймон рационалистік көзқарастың дамуына фундаменталды үлес қосты, сонымен қатар ұйымда шешім қабылдау ғылымының негізін қалаушылардың бірі болды. Адам әрқашан толық ұтымды шешімдер қабылдайды дегенді болжайтын классикалық рационализмнен айырмашылығы, Г. Саймон нақты субъектілер шектеулер жағдайында әрекет етеді – когнитивті, ақпараттық, уақытша және институционалдық деп айтты. Адамдар ақпараттың барлық көлемін өңдей алмайды және әрқашан өз шешімдерінің салдарын болжай алмайды. Пайданы барынша арттырудың орнына субъектілер «қанағаттану» (satisficing) қағидаты бойынша әрекет етеді. Олар мүмкін болатын ең жақсы шешім емес, алғашқы жеткілікті жақсы шешімді қабылдайды. Г. Саймон бюрократиялық құрылымдардың тәртібін талдап, ұйымдардағы тәртіп әрдайым «экономикалық адам» моделіне сәйкес келмейтінін көрсетті. Мемлекеттік саясаттағы шешімдер – бұл жеке ұтымды таңдаудың емес, күрделі ұйымдастырушылық жүйелер ішіндегі акторлардың өзара әрекеттесуінің нәтижесі. Оның «Administrative Behavior» (1947) кітабы қоғамдық басқарудың классикасы болып саналады^[29]. Онда ол басқарудың жаңа теориясын ұсынды, онда формальды құрылымдарға емес, шешім қабылдау процедураларына және субъектілердің когнитивтік мүмкіндіктеріне баса назар аударылады. Оның идеялары бағдарламаларды әзірлеу, бюджеттеу, тәуекелдерді басқару және т.б. кезінде қолданылатын қоғамдық басқаруда шешім қабылдау модельдеріне негіз болды.

Американдық экономист және саясаттанушы, қоғамдық таңдау мектебінің өкілі (public choice) Энтони Даунс саяси процестерді, әсіресе таңдаулы тәртіп пен бюрократияны түсіндіруге рационалды таңдау және экономикалық талдау принциптерін қолданды. Э. Даунс «рационалды сайлаушының» моделін жасады, онда азаматтар қандай саяси партиялар немесе кандидаттар оларға едәуір пайда әкелетінін салыстыра отырып, жеке басының пайдасына дауыс беретіндігін көрсетті. Ол саяси процесті нарық ретінде, ал партияларды дауыс санын көбейту үшін өз бағдарламаларын құратын саясат жеткізушілері ретінде сипаттады^[30]. Э. Даунс сайлаушылар көбінесе сайлауға қатыспайтынын атап өтті, өйткені дауыс беруге уақыт пен күштің жұмсалуы қатысудан күтілетін пайдадан асып түседі. «Дауыс беру парадоксының» бұл түсіндірмесі ұтымды таңдау теориясында орталық болды. Ол, сондай-ақ, бюрократтардың түрлерін жіктеді және мемлекеттік қызметкерлердің тәртібін жеке мотивация тұрғысынан қарастырды. Э. Даунс мемлекеттік құрылымдардағы көптеген шешімдер қоғамдық игілік үшін емес, бюрократия мүдделерінің тіршілікке ұмтылуы мен дамуын  ескере отырып қабылданады деген қорытындыға келді.

Ойын теориясы.

Саяси акторлардың стратегияларын талдау үшін математикалық модельдеуді қолданады. Ол халықаралық қатынастарды, саяси бәсекелестікті, келіссөздер процестерін зерттеуде қолданылады. Мемлекеттік саясат контекстінде ойын теориясы әртүрлі саяси акторлардың – мемлекеттердің, саяси партиялардың, бюрократиялық құрылымдардың, мүдделер топтары мен сайлаушылардың өзара әрекеттесуін модельдеу және талдау үшін қолданылады.

Джон фон Нейман және Оскар Моргенштерн бірлесіп 1944 жылы «Theory of Games and Economic Behavior» (Ойын теориясы және экономикалық тәртіп) атты негіз болатын еңбегін жариялады, осы еңбек стратегиялық тәртіптің формалды математикалық теориясына бастама болды. Бұл жұмыс экономикалық ғылымның да, саяси аналитиканың да дамуындағы жаңа бетбұрыс болды. Олар рационалды субъектілер арасындағы өзара әрекеттесуді ойын ретінде көрсетуге болады деп есептеді, онда әр қатысушы басқалардың ықтимал әрекеттерін ескере отырып, өз пайдасын барынша арттыруға тырысады. Олар нөлдік қосынды ойындарының тұжырымдамасын жасады: бір ойыншының жеңісі екіншісінің ұтылысына тең болатын жағдайлар (қақтығыстың типтік моделі). Бәсекелестік пен мүдделер қақтығысы кезінде де оңтайлы шешімдер қабылдау мүмкіндігі негізделген. Бұл әлеуметтік-саяси ғылымдарды математикалаудағы маңызды қадам болды. Фон Нейман мен Моргенштерн  жұмысы саясаттағы қақтығыстар мен ынтымақтастықты сипаттайтын әмбебап тіл ұсынды. Бұл сыртқы саяси стратегияларды, әскери доктриналарды, сондай-ақ партиялар, лоббистік топтар мен мемлекеттік институттар арасындағы ішкі саяси өзара іс-қимылды одан әрі талдаудың теориялық негізі болды.

Джон Нэш – американдық математик, экономика саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты (1994), қақтығыс пен ынтымақтастықтағы стратегияны түсінуді түбегейлі өзгерткен ғалым. Ол 1950 жылы «Non-Cooperative Games» (Кооперативті емес ойындар) диссертациясында ұсынылған Д. Нэштің тепе-теңдігі бойынша жұмысымен танымал болды^[31]. Д. Нэштің тепе-теңдігі – бұл жағдай, мұнда әр ойыншы басқалардың стратегияларына сүйене отырып, ең жақсы стратегияны таңдайды, және ешкім біржақты тараптан тәртіпті өзгертуге ынтаға ие емес. Фон Нейманның теориясынан айырмашылығы, Д. Нэш кооперативті емес ойындарға арналған құралдар жинағын жасады, онда міндетті келісімдер жоқ және әрқайсысы өз пайдасына әрекет етеді. Оның моделі нөлдік қосындысы жоқ ойындарға қолданылады, бұл саяси мәмлеге келу, келіссөздер, көппартиялық бәсекелестік және қақтығыстарды басқаруды қоса алғанда, күрделі және шынайы сценарийлерді қарастыруға мүмкіндік берді. Д. Нэштің теориясы саяси коалициялардың тұрақтылығын, биліктің бөлінуін және мүдделер тепе-теңдігін талдауға мүмкіндіктерді ашты. Тепе-теңдік принципі саяси шешімдерді модельдеуде ерекше маңызды болды, соның ішінде сайлау жүйелерінде, халықаралық келіссөздерде, тежеу стратегияларында және экономикалық саясатта.

Инкрементализм.

Радикалдық реформалардың орнына біртіндеп, эволюциялық өзгерістер идеясына сүйенеді. Мемлекеттік бюджеттеуді, әлеуметтік реформаларды, бюрократияны талдауда қолданылады.

Американдық саясаттанушы және экономист Чарльз Эдвард Линдблом классикалық рационалистік модельдерге балама ұсынды, онда саяси шешім мақсаттарды, баламаларды және салдарды толық талдаудың нәтижесі болып көрінеді.

Нақты саясатта, оның пікірінше, мұндай идеалды тәсіл ресурстардың шектеулілігіне және белгісіздіктің күрделілігіне байланысты іс жүзінде қолданылмайды. Ғалым саяси шешімдер қабылдаудың нақты процесін шағын қадамдар қозғалысы ретінде сипаттайды – бұрыннан бар саясаттан сәл өзгертілген жаңаға дейін^[32]. Ч. Е. Линдблом моделі саясаткерлердің белгісіздік пен қысым жағдайында қалай шешім қабылдайтынын нақты сипаттауға мүмкіндік береді. Бұдан басқа, модель мемлекеттік саясаттың неліктен инерциялық және баяу өзгеретінін көрсетеді. Осылайша, Чарльз Линдблом саяси процесті идеалды емес, прагматикалық және шектеулі шешім іздеу механизмі ретінде түсінуге негіз қалады. Оның «инкрементализм» идеясы нақты саяси өзара әрекеттену мен институционалдық шектеулер жағдайында мемлекеттік саясатты талдау үшін маңызды болып қала береді. Мемлекеттік саясатты зерттеу тәсілдерінің теориялық әртүрлілігі шешім қабылдау, ресурстарды бөлу және қоғамдық қатынастарды басқару процесі ретінде саясат құбылысының күрделілігі мен көп өлшемділігін көрсетеді. Ұсынылған тәсілдердің әрқайсысы саяси процестің әртүрлі аспектілеріне назар аудара отырып, бірегей талдау әдісін ұсынады: билік құрылымы мен институттардың өзара әрекеттесуінен бастап құндылықтардың, сенімдердің, қақтығыстардың рөліне және рационалды таңдауға дейін.

Қазіргі заманғы мемлекеттік саясат туралы ғылым осы тәсілдерді синтездеу бағытында қозғалады, неғұрлым тұтас және шынайы механизмдердің қалыптасуын және саяси шешімдерді жүзеге асыруды түсінуге ұмтылады. Бұл әсіресе әлеуметтік процестердің күрделенуі, жаһандық сын-қатерлердің күшеюі және қоғам тарапынан мемлекеттік саясаттың тиімділігіне, ашықтығы мен әділдігіне қойылатын талаптардың өсуі жағдайында маңызды.

Теориялық негіздерді игеру мемлекеттік қызметті сыни тұрғыдан талдауға негіз береді, мемлекеттік басқару және саяси талдау саласындағы болашақ мамандардың кәсіби ойлауын қалыптастыруға ықпал етеді. Саяси процестің логикасын, құрылымы мен динамикасын түсіну қабылданған шешімдердің салдарын сипаттауға ғана емес, болжауға да мүмкіндік береді, бұл әсіресе институттардың, акторлардың және саяси тәжірибелердің өзара тәуелділігінің артуы жағдайында маңызды. Осылайша, теориялық тәсілдер тұжырымдамалық аппарат пен әдістемелік құралдарды байытып қана қоймай, сонымен қатар тұрақты дамуға, қоғамдық игілікке және демократиялық басқаруға негізделген және ғылыми тұрғыдан тексерілген мемлекеттердің саясатын қалыптастыруға негіз болады.

 

---

^[3]Aristotle. Politics. Works in 4 vols. – Vol. 4. – Moscow : Mysl; 1983; 376–644. (In Russ.).

^[4] Dal R. A. Modern political analysis. Actual problems of modern foreign political science. Issue 4: Abstract collection. – Moscow : INION RAS; 1991:51–111.

^[5] Еллинек Г. Общее учение о государстве. Пер. с нем. – СПб., 1908.

^[6] Lunn J., Wildawsky A. А Public Administration. The State of Discipline. – Chatham. – N. Y., 1990.

^[7] Osborn D., Gaebler Т. Reinventing Government. – N. Y., 1992.

^[8] Мишелетти М. Государственное управление в демократическом обществе. – СПб., 1998.

^[9] Anderson J. Е. Public Policymaking: An Introduction. – Boston – New York; 2003.

^[10] Горбачев А. А. WorldSkills как инструмент реализации государственной политики в сфере подготовки рабочих кадров. Вестник экспертного совета. – 2018;4(15): 67–74.

^[11] Сморгунов Л. В. Сравнительная политология: Теория и методология измерения демократии. – СПб., 1999.

^[12] Шматко Н. А. Феномен публичной политики // Социологические исследования. – 2001. – №7.

^[13] Государственная политика в изменяющемся мире. учебное пособие / Авт. сост. Т. О. Ожукеева, А. К. Эргешов. – Б., 2012. – С. 15.

^[14] Вебер М. Хозяйство и общество: очерки понимающей социологии : [пер. с нем.] : в 4 т. / М. Вебер ; сост., общ. ред. и предисл. Л. Г. Ионина ; Нац. исслед. ун-т «Высшая школа экономики». – Москва : Высшая школа экономики. – 2019. – T. 4. Господство. – С. 58.

^[15] Истон Д. Подход к анализу политических систем // Вестник Московского университета. Серия 12: Политические науки. – 2015. – №5. – С. 17–37.

^[16] Алмонд Г., Пауэлл Дж., Стром К., Далтон Р. Сравнительная политология сегодня. Мировой обзор: Учебное пособие / Сокр. пер. с англ. А. С. Богдановского, Л. А. Галкиной; под ред. М. В. Ильина, А. Ю. Мельвиля. – М. : Аспект Пресс. – 2002. – С. 79.

^[17] K Kingdon, W. John. Agendas, Alternatives, and Public Policies / W. John Kingdon – Boston : Little Brown, 1984.

^[18] Сабатье П., Дженкинс-Смит Х. Концепция лобби-коалиций: оценка // Публичная политика: от теории к практике / под ред. Н. Ю. Даниловой, О. Ю. Гуровой, Н. Г. Жидковой. – СПб. : Алетейя: Историческая книга. – 2008. – С. 94–154.

^[19] Karl W. Deutsch. Politische Kybernetik: Modelle und Perspektiven. Freiburg, 1969.

^[20] Скочпол Т. Государства и социальные революции: сравнительный анализ Франции, России и Китая / пер. с англ. С. Моисеев; научный редактор перевода Д. Карасев. – М. : Изд-во Института Гайдара. – 2017. – 552 с.

^[21] Pierson P. Increasing returns, path dependence and the study of politics // American political science review. – Cambridge. – 2000. – Vol. 94. – N 2. – P. 251–267.

^[22] Норт, Д.,Уоллис, Д.,Вайнгаст, Б. Насилие и социальные порядки. Концептуальные рамки для интерпретации письменной истории человечества / пер. с англ. Д. Уэланера, М. Маркова, Д. Раскова, А. Расковой. – М. : Изд. Института Гайдара, 2011.

^[23] DiMaggio P. J., and W. Powell. The Iron Cage Revisited: Institutional Isomorphism and Collective Rationality in Organizational Fields // American Sociological Review. – 1983. – Vol. 48. – P. 147–160.

^[24]Pareto V. Trattate di sociologia generale. – Milano, 1964. – Vol. 1. – 757 s.

^[25]Mosca G. Elementi di scienza politica. Mil., 1953.

^[26]Михельс Р. Социология политических партий в условиях демократии // Политология: хрестоматия / Сост. проф. М. А. Василик, доц. М. С. Вершинин. – М. : Гардарики. – 2000. – 843 с.

^[27] Bentley A. The Process of Government. Cambridge: Cambridge University Press, 1967.

^[28] Даль Р. А. Полиархия: участие и оппозиция / Р. А. Даль ; пер. с англ. С. Деникиной, В. Баранова. – М. : Высш. шк. экономики. – 2010. – 288 с.

^[29] Herbert A. Simon, Administrative Behavior: A Study of Decision-Making Processes in Administrative Organization', in Martin Lodge, Edward C. Page, and Steven J. Balla (eds), The Oxford Handbook of Classics in Public Policy and Administration, Oxford Handbooks (2015; online edn, Oxford Academic, 7 July 2016), https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199646135.013.22, accessed 4 July 2025.

^[30] Downs A. An Economic Theory of Political Action in a Democracy // The Journal of Political Economy. Chicago: The University of Chicago Press. – 1957. – Pp. 135–150.

^[31] Nash J. F. 1950 b. Non-cooperative Games, Ph. D. Thesis, Mathematics Department, Princeton University.

^[32] Lindblom, Charles E. «The Science of «Muddling Through» Public Administration Review. – Vol. 19. – №2. – 1959. – pp. 79–88. JSTOR, https://doi.org/10.2307/973677. Accessed 3 July 2025.