2.3 Мемлекеттік саясат объектілері

 

Мемлекеттік саясат – бұл қоғамдық қатынастарды реттеуге және әлеуметтік-экономикалық және саяси мәселелерді шешуге бағытталған мемлекеттік органдардың мақсатты әрекеттерінің жиынтығы. Мемлекеттік саясаттың маңызды құрамдас бөлігі оның объектілері болып табылады, олар басқару шешімдері мен мемлекеттік реттеу шаралары бағытталған салалар мен топтар болып табылады.

Басқару теориясы тұрғысынан қоғам икемді және бейімделгіш реттеу механизмдерін қажет ететін күрделі, көп қабатты жүйе болып келетін мемлекеттік-басқару әсерінің объектісі ретінде қарастырылады.

Тарихи тұрғыдан басқарылатын мемлекеттік басқару объектілерінің әртүрлі тұжырымдамалары болған. Мемлекет іс жүзінде барлық әлеуметтік процестерді, соның ішінде адамдардың санасын, мінез-құлқын және іс-әрекетін бақылауы керек деген идея ұзақ уақыт бойы басым болды. Бұл тәсіл тоталитарлық режимдердің қалыптасуына әкелді. Сонымен қатар, экстремалды қарама-қайшылық – мемлекеттің әлеуметтік процестерді басқарудан бас тартуы – тұрақсыздық пен хаосқа әкеледі. Басқарудың оңтайлы моделі мемлекеттің араласуы мен азаматтық қоғамның автономиясын сақтау арасындағы тепе-теңдікті болжайды, бұл тұрақты даму мен саяси тұрақтылықты қамтамасыз етеді. Басқарылатын объектілердің (жүйелердің) адами мәніне сүйене отырып, олардың мемлекеттік басқарумен өзара әрекеттесу сипатын анықтайтын бірқатар негізгі қасиеттерін ажыратуға болады.

Біріншіден, басқарылатын объектілердің (жүйелердің) өзін-өзі белсенділігі. Бұл олардың ішкі (өзіндік) себептерге негізделген өздігінен қозғалу қабілеті. Бұл қасиет әртүрлі формаларда жүзеге асырылады, мысалы, қоршаған ортаны өз мақсаттары мен қажеттіліктеріне сәйкес өзгерту; қажетті нәтижелерге қол жеткізу үшін сыртқы ортамен белсенді өзара әрекеттесу; өзгеретін әлеуметтік-экономикалық және саяси жағдайларға бейімделу қабілеті; нақты объектілерге, құбылыстар мен қатынастарға бағытталған мақсатты әрекет; әлеуметтік өзін-өзі реттеуде көрінетін өзін-өзі басқару қабілеті; өз дамуының бағыттарын анықтау; қоғамдық өмірдің объективті жағдайлары мен факторларына тәуелділік, бұл олардың шекаралары мен даму мүмкіндіктерін белгілейді.

Екіншіден, мақсаттылық – басқарылатын объектілердің (жүйелердің) мақсаттарды тұжырымдау және оларға жету үшін өз әрекетін ұйымдастыру қабілеті. Бұл қасиет әсіресе әлеуметтік топтар мен институттардың тәуелсіздігі демократиялық процестердің дамуына ықпал ететін азаматтық қоғам контекстінде өте маңызды.

Үшіншіден, бейімделушілік (бейімделу), яғни сыртқы ортадағы өзгерістерге жауап беру, жаңа жағдайларға сәйкес тәртіпті реттеу. Бұл қасиет жүйелердің сыртқы басқаруға шамадан тыс тәуелділіктен аулақ болып, өмір сүруіне және дамуына мүмкіндік береді.

Сонымен, өзін-өзі басқару (әлеуметтік өзін-өзі реттеу) қабілеті, яғни басқарылатын объектілердің (жүйелердің) мемлекеттің үнемі араласуынсыз өзінің тіршілік әрекеті мен дамуын ұйымдастыру мүмкіндігі.

Жоғарыда аталған қасиеттердің жиынтығы қажетті мемлекеттік басқару дәрежесін анықтайды. Басқарылатын объектілер неғұрлым дамыған болса, олардың дербестігі мен шешім қабылдаудағы ұтымдылығы неғұрлым жоғары болса, соғұрлым қатаң мемлекеттік реттеу қажеттілігі азаяды. Мұндай жағдайларда басқару стратегиялық жоспарлаумен, өзін-өзі дамытуға қолайлы жағдай жасаумен және қоғамдық тәртіп пен тұрақтылықты сақтау үшін ең аз қажетті араласумен шектеліп, «жұмсақ» үйлестіру сипатына ие болуы мүмкін.

Мемлекеттік саясат объектілері – бұл мемлекеттік институттардың қызметі бағытталған әлеуметтік, экономикалық, саяси және басқа құбылыстар.

Мемлекеттік саясаттың экономикалық объектілері.

Мемлекеттің экономикалық саясаты макроэкономикалық көрсеткіштер, инвестициялар, инфляция, еңбек нарығы сияқты объектілерді қамтиды. Реттеудің негізгі құралдарына салық, бюджет және ақша-несие саясаты кіреді. Мемлекет өнеркәсіпті, аграрлық секторды, сауданы және инновациялық дамуды реттейді. Шағын және орта бизнесті қолдау, шетелдік инвестицияларды тарту және инфрақұрылымды дамытуда маңызды рөл атқарады.

Мемлекеттік саясаттың әлеуметтік объектілері.

Әлеуметтік саясат саласындағы объектілер қолдауға мұқтаж халық топтары: зейнеткерлер, жастар, балалары бар отбасылар, ерекше қажеттіліктері бар адамдар. Мемлекет азаматтардың жоғары өмір сүру деңгейін қамтамасыз ету үшін әлеуметтік қорғау, білім беру және денсаулық сақтау шараларын әзірлейді. Негізгі бағыттарға медициналық қызметтердің қолжетімділігін жақсарту, білім беру сапасын арттыру, әлеуметтік инфрақұрылымды дамыту, жұмыспен қамту бағдарламалары және халықтың әлеуметтік қорғалмаған топтарын қолдау кіреді.

Мемлекеттік саясаттың саяси объектілері.

Саяси нысандарға билік институттары, партиялар, сайлаушылар және демократияны қамтамасыз ету тетіктері кіреді. Мемлекеттік саясат құқықтық жүйені, сайлау процесін дамытуға және азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз етуге бағытталған. Мемлекеттік басқаруды реформалау, билік органдары қызметінің ашықтығын арттыру, сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес, азаматтық қоғамды дамыту және саяси тұрақтылықты қамтамасыз ету маңызды бағыттар болып табылады.

Мемлекеттік саясаттың экологиялық объектілері.

Жаһандық сын-қатерлер жағдайында табиғи ресурстарды қорғауға, шығарындыларды азайтуға және тұрақты экономиканы дамытуға бағытталған экологиялық саясат маңызды бағыт болып табылады. Мемлекет биоәртүрлілікті сақтау, жаңартылатын энергия көздерін дамыту, су және орман ресурстарын қорғау жөніндегі бағдарламаларды әзірлейді. Сондай-ақ өнеркәсіптік шығарындыларды реттеу, қалдықтарды қайта өңдеу және экологиялық жүктемені азайту үшін «жасыл» технологияларды құру жүзеге асырылады.

Мемлекеттік саясаттың халықаралық объектілері.

Халықаралық саясат басқа мемлекеттермен өзара іс-әрекетті, әлемдік ұйымдарға кірігуді және ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етуді қамтиды. Негізгі объектілерге дипломатиялық қатынастар, халықаралық экономикалық одақтар, жаһандық бастамаларға қатысу, ғылым, технология және білім саласындағы ынтымақтастық кіреді. Мемлекет сонымен қатар елдің әлемдік экономика мен саясаттағы позициясын нығайтуға, сондай-ақ шетелдегі ұлттық мүдделерді қорғауға бағытталған сыртқы саяси стратегияларды іске асырады. Сөйтіп, мемлекеттік саясат объектілері мемлекет қызметінің стратегиялық бағыттарын қалыптастыру үшін негіз болып табылады. Мемлекеттік басқарудың тиімділігі көбінесе объектілерді дұрыс анықтауға, олардың жағдайын талдауға және қоғамның тұрақтылығына, дамуына және әл-ауқатына қол жеткізуге мүмкіндік беретін әсер ету құралдарын таңдауға байланысты.