Авторлар
Әдебиеттер

3 ТАРАУ. МЕМЛЕКЕТТІК САЯСАТТЫ ІСКЕ АСЫРУ ҚҰРАЛДАРЫ МЕН МЕХАНИЗМДЕРІ

Жоспар

3.1 Заңнамалық және нормативтік құралдар.

3.2 Әкімшілік және бюрократиялық механизмдер.

3.3 Мемлекеттік бағдарламалар мен стратегиялар: әзірлеу әдістері мен процестері.

3.4 Мемлекеттік саясаттың қаржылық және экономикалық құралдары.

3.5 Ақпараттық саясат және басқару технологиялары.

 

3.1 Заңнамалық және нормативтік құралдар

 

Мемлекеттік саясат әлеуметтік маңызды мақсаттарға қол жеткізуге бағытталған стратегиялық шешімдердің жиынтығы. Оны тиімді іске асыру үшін мемлекеттік институттардың жұмыс істеуінің құқықтық негізін қамтамасыз ететін және қоғамдық қатынастарды реттейтін әртүрлі заңнамалық және нормативтік құралдар пайдаланылады. 2016 жылғы 6 сәуірдегі «Құқықтық актілер туралы» ҚР Заңына сәйкес, «заң-маңызды қоғамдық қатынастарды реттейтін, Қазақстан Республикасының Конституциясында көзделген негіз қалаушы қағидаттар мен нормаларды белгілейтін нормативтік құқықтық акт»[61].

Құқық нормасы – реттелетін қоғамдық қатынастар шеңберінде жеке белгісіз тұлғалар тобына таралатын, бірнеше рет қолдануға арналған тұрақты немесе уақытша сипаттағы тәртіптің жалпыға бірдей міндетті ережесі.

Құқықтық акт – республикалық референдумда немесе уәкілетті органда қабылданған құқық нормасын не жеке биліктік құқықтық нұсқаманы қамтитын заңда белгіленген формадағы шешімді қамтитын белгіленген нысанформадағы жазбаша ресми құжат.

Кодекс – біртекті маңызды қоғамдық қатынастарды реттейтін құқық нормалары біріктірілген және жүйеленген заң.

Нормативтік құқықтық акт – республикалық референдумда не уәкілетті орган қабылдаған, құқық нормаларын белгілейтін, олардың қолданылуын өзгертетін, толықтыратын, тоқтататын немесе тоқтата тұратын, белгіленген формадағы жазбаша ресми құжат[62].

Нормативтік құқықтық актілердің негізгі түрлеріне мыналар жатады:

- Қазақстан Республикасының Конституциясы, Қазақстан Республикасының конституциялық заңдары, Қазақстан Республикасының кодекстері, Қазақстан Республикасының шоғырландырылған заңдары, Қазақстан Республикасының заңдары, Қазақстан Республикасы Үкіметінің заң күші бар уақытша қаулылары;

- Қазақстан Республикасы Президентінің нормативтік құқықтық жарлықтары;

- Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Төрағасының нормативтік құқықтық актілері;

- Қазақстан Республикасы Парламентінің және оның Палаталарының нормативтік құқықтық қаулылары;

- Қазақстан Республикасы Үкіметінің нормативтік құқықтық қаулылары;

- Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулылары;

- Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының, Қазақстан Республикасы Жоғары аудиторлық палатасының, Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің және өзге де орталық мемлекеттік органдардың нормативтік құқықтық қаулылары;

- Қазақстан Республикасы министрлерінің және орталық мемлекеттік органдардың өзге де басшыларының нормативтік құқықтық бұйрықтары;

- орталық мемлекеттік органдар ведомстволары басшыларының нормативтік құқықтық бұйрықтары;

- мәслихаттардың нормативтік құқықтық шешімдері, әкімдіктердің нормативтік құқықтық қаулылары, әкімдердің нормативтік құқықтық шешімдері және тексеру комиссияларының нормативтік құқықтық қаулылары.

Нормативтік құқықтық актілердің туынды түрлеріне мыналар жатады:

- ереже – қандай да бір мемлекеттік органның мәртебесі мен өкілеттігін айқындайтын нормативтік құқықтық акт;

- техникалық регламент – техникалық реттеу саласындағы елдің заңнамасына немесе мемлекет ратификациялаған халықаралық шартқа сәйкес әзірленетін және қолданылатын өнімге немесе өнімге және онымен байланысты өмірлік цикл процестеріне қойылатын талаптарды белгілейтін нормативтік құқықтық акт;

- ережелер – қандай да бір қызмет түрін ұйымдастыру және жүзеге асыру тәртібін айқындайтын нормативтік құқықтық акт;

- Нұсқаулық – қоғамдық қатынастардың қандай да бір саласында заңнаманың қолданылуын нақтылайтын нормативтік құқықтық акт.

Қазақстан Республикасының кодекстері мынадай біртекті аса маңызды қоғамдық қатынастарды реттеу мақсатында қабылданады: бюджеттік; азаматтық; азаматтық іс жүргізу; неке-отбасы; экологиялық; су; жер; орман; салық; кедендік; еңбек; қылмыстық жазаларды қолдануға байланысты; әкімшілік жауаптылыққа тартумен байланысты; қылмыстық жауаптылыққа тартумен байланысты; қылмыстық-іс жүргізу; денсаулық сақтау саласында; кәсіпкерлік саласында; жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану саласында; әкімшілік рәсімдерді және әкімшілік сот ісін жүргізуді жүзеге асыруға байланысты; әлеуметтік қорғау саласында.

Қазақстан Республикасындағы нормативтік құқықтық актілердің иерархиясы 3.1.1-суретте көрсетілген.

 

Сурет 3.1.1 – Қазақстан Республикасының нормативтік-құқықтық актілері.

 

 

Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісіне енгізілетін заң жобаларын әзірлеушілер заң шығару процесінің бастамашысына байланысты әртүрлі субъектілер бола алады. Қазақстан Республикасы Президентінің заңнамалық бастамасы жағдайында заң жобаларын Президент Әкімшілігі, Үкімет, өзге де мемлекеттік органдар, ұйымдар және азаматтар олармен келісім бойынша әзірлейді. Мұндай заң жобаларын дайындау туралы ұсыныстарды Президенттің қарауына оның Әкімшілігі, Үкіметі, орталық мемлекеттік және жергілікті өкілді және атқарушы органдар, жергілікті өзін-өзі басқару органдары, сондай-ақ ұйымдар мен азаматтар енгізе алады. Егер заң шығару бастамасы Парламент депутаттарынан туындаса, заң жобаларын әзірлеуді тікелей парламентшілер жүзеге асырады. Үкіметтің заңнамалық бастамасы жағдайында заң жобаларын дайындаумен орталық атқарушы органдар, сондай-ақ олармен келісім бойынша өзге де мемлекеттік органдар айналысады.

Мемлекеттің ішкі заңнамасынан басқа халықаралық-құқықтық актілер мен нормативтік құжаттар да бар.

Халықаралық шарттар мен келісімдер – мемлекеттің ішкі саясатқа әсер ететін халықаралық қатынастар шеңберіндегі міндеттемелері. Олар сауда, адам құқықтары, қауіпсіздік, экология және басқа салаларға қатысты болуы мүмкін. Мемлекеттер осындай келісімдерге қол қоя отырып, олардың ережелерін сақтауға және ішкі заңнаманы халықаралық стандарттарға бейімдеуге міндеттенеді. Бұған адам құқықтары жөніндегі БҰҰ Конвенциясы, Климат жөніндегі Париж келісімі, ДСҰ сауда келісімдері мысал бола алады.

Халықаралық ұйымдардың ұсынымдары – БҰҰ, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДСҰ), Дүниежүзілік сауда ұйымы (ДСҰ), Халықаралық валюта қоры (ХВҚ), экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) және т. б. ұйымдар әзірлеген стандарттар мен нұсқаулықтар. Ұсыныстар міндетті болмаса да, олар ұлттық саясаттың қалыптасуына айтарлықтай әсер етеді. Мысалы, ұлттық бағдарламаларды әзірлеу кезінде ДДҰ-ның пандемиямен күресу жөніндегі ұсыныстары немесе ЭЫДҰ-ның мемлекеттік басқару жүйесін жақсарту жөніндегі ұсыныстары жиі ескеріледі.

Өңірлік интеграциялық бірлестіктер – мемлекеттің Еуразиялық экономикалық одақ (ЕАЭО), Еуропалық Одақ (ЕО), Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы (ШЫҰ) сияқты халықаралық одақтарға қатысуы ұлттық заңнаманы осы бірлестіктердің нормалары мен стандарттарына бейімдеуді көздейді. Бұл, мысалы, кедендік ережелерге, техникалық ережелерге, өнім сапасының стандарттарына қатысты.

Қолда бар зерттеулердің жалпы талдауы заң жобаларымен жұмыс істегенде қойылатын негізгі талаптарды анықтауға мүмкіндік берді[63]. Оларға жатады:

1) құқықтық актіде қолданылатын тұжырымдамалар мен терминдердің дәлдігі мен анықтылығы. Бұл талап құқықтық актіні әзірлеушінің идеясы, ойы мен оларды акт мәтініне енгізу арасындағы ең үлкен сәйкестікке қол жеткізуден тұрады. Құқық нормасы элементтерінің көрінісі болып табылмайтын және олармен байланысы жоқ, құқық нормасын түсінуді және қолдануды қиындататын немесе мәтінді құру логикасын бұзатынның барлығы жойылуы керек.

Мысалы:

 

Бұрыс

Дұрыс

Билік органдары қажет болған жағдайда тиісті саладағы істердің жағдайын жақсарту үшін шаралар қабылдай алады.

 

Неліктен жаман: «мүмкін», «қажет болса», «істер жағдайын жақсарту» тұжырымдамасы бұлыңғыр, бағалау және белгісіз.

Атқарушы билік органдары бұзушылық анықталған күннен бастап күнтізбелік 30 күн ішінде бекітілген регламентке сәйкес салдарларды жою жөнінде шаралар қабылдауға міндетті.

Неліктен жақсы: субъектілер нақты көрсетілген, мерзімдер, әрекеттер және нормативтік тірек.

 

2) Құқықтық акт тілінің айқындылығы мен қолжетімділігі. Заңды мәтінде кең таралған, қалыптасқан терминдер мен сөз тіркестерін қолдану керек. Олар жүгінетін субъектілер оңай қабылдайтын қарапайым терминдерді, жиі қолданылатын бұрылыстарды және мүмкіндігінше қысқа сөз тіркестерін қолдану сәтті деп саналады. Күрделі грамматикалық конструкцияларды қолдануға жол берілмейді, мысалы, есімше және көсемше айналымдар, күрделі бағыныңқы сөйлемдер.

Мысалы:

 

Бұрыс

Дұрыс

Аталған функцияларды жүзеге асыруға жол беру тиісті өкілеттіктерді алдыңғы верификациялау арқылы жүзеге асырылады.

 

Неліктен жаман: күрделі лексиканың шамадан тыс қолдануы, қиын қабылдау.

Көрсетілген функцияларды орындауды бастамас бұрын тиісті өкілеттіктердің болуын растау қажет. Неліктен жақсы: қарапайым сөздермен сол мағына беріледі, канцеляризм жоқ.

 

3) Реттеудің толықтығы мен нақтылығы, декларативтіліктің болмауы. Құқықтық актіде нормалардың әрекет ету механизмін егжей-тегжейлі қарастыру, құқықтық қатынастар субъектілерінің құқықтары мен міндеттерін нақты анықтау, құқықтық санкцияларды, көтермелеу мен ынталандыру әдістерін, ұйымдастырушылық шараларды дәл тұжырымдау қажет. Құқықтық актіде әр түрлі пайымдаулар, ниеттер, күмәндар, шақырулар мен тілектер, сондай-ақ декларативті ережелер болмауы керек.

Мысалы:

 

Бұрыс

Дұрыс

Мемлекет кәсіпкерлікті дамыту үшін қолайлы жағдайларды қамтамасыз етуге ұмтылады.

 

 

 

 

Неліктен жаман: декларативтілік, іске асыру механизмі, нақты құқықтар мен міндеттер жоқ.

Жергілікті өзін-өзі басқару органдары жыл сайын 1 қаңтарға дейінгі мерзімде әкімшілік кедергілерді азайту, субсидиялар мен консультациялық көмек көрсету жөніндегі шаралармен шағын және орта бизнесті қолдау жоспарын әзірлеуге және бекітуге міндетті.

Неліктен жақсы: нақты әрекеттер, мерзімдер, субъектілер, шаралар.

 

4) Баяндаудың логикалық реттілігі, тұтастығы, теңгерімділігі, нормативтік нұсқамалардың өзара байланысы. Құқықтық актіні әзірлеу кезінде жалпы және арнайы нормалар арасында, әртүрлі заңды күштердің актілері арасында дұрыс байланыс орнату өте маңызды. Жаңа актіні енгізу кезінде оның қолданыстағы актілермен дұрыс қатынасын қамтамасыз ету қажет.

Мысалы:

 

Бұрыс

Дұрыс

3-бап: «Азаматтардың тегін заң көмегіне құқығы бар».

9-бап: «Заң көмегін көрсету тәртібін Үкімет айқындайды».

5-бап: «Жергілікті өзін-өзі басқару органдары заң көмегін қаржыландыруы мүмкін».

 

Неліктен жаман: нормалар шашыраңқы, логика мен қарым-қатынас сақталмайды, шарлау қиын.

3-бап: «Азаматтардың тегін заң көмегіне құқығы бар».

4-бап: «Заң көмегін көрсетудің шарттары мен тәртібін Үкімет белгілейді».

5-бап: «Тегін заң көмегін қаржыландыру заңнамада белгіленген тәртіппен республикалық және жергілікті бюджеттерден жүзеге асырылады».

Неліктен жақсы: логикалық дәйектілік сақталады, құрылым келесі принцип бойынша құрылады: құқық → механизм → қаржыландыру.

 

5) Құқықтық актілердің формасы мен құрылымының бірізділігі, біркелкілігі. Осы талапқа сәйкес актілердің бірыңғай деректемелерін, стереотиптік құрылымды, бірыңғай терминологияны, құқықтық құрылымдар мен тұжырымдамаларды, бірыңғай тілді пайдалану көзделеді.

Мысалы:

 

Бұрыс

Дұрыс

Бір актіде: «азамат міндетті», «істеу керек», «шаралар қабылдау керек», «назарға алынды» деген сөздер әртүрлі мақалаларда және түсіндірмесіз қолданылады.

 

 

 

Неліктен жаман: терминологиялық әртектілік, біркелкіліктің болмауы заңды белгісіздікке әкеледі.

Барлық актіде субъектінің міндетін білдіру үшін «міндетті» деген бірыңғай тұжырым қолданылады. Мысалы:

- «Азамат 10 жұмыс күні ішінде өтініш беруге міндетті»;

- «Тіркеу органы өтінішті 15 жұмыс күнінен аспайтын мерзімде қарауға міндетті».

Неліктен жақсы: бірыңғай терминология қолданылады, сөйлем құрылымы біркелкі, акт оңай оқылады және түсіндіріледі.

 

Осылайша, заңнамалық және нормативтік құралдар мемлекеттік саясатты іске асырудың негізгі механизмдері болып табылады. Оларды жүйелі қолдану құқықтық тұрақтылықты, басқару шешімдерінің болжамдылығын және азаматтардың құқықтарын қорғауды қамтамасыз етеді. Тиімді заңнамалық реттеу ел дамуының стратегиялық мақсаттарына қол жеткізуге және халықтың өмір сүру сапасын жақсартуға ықпал етеді.

 

[61] Закону РК «О правовых актах» от 6 апреля 2016 года https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=37312788. Дата обращения 01.03.2025

[62] Там же.

[63] Методические рекомендации по оформлению нормативных правовых актов (юридическая техника): Методическое пособие / Рук. авт. колл. и ред. Р. К. Сарпеков. – Астана : ГУ «Институт законодательства Республики Казахстан». – 2019. – С. 8–9.