Жоспар

4.1 Мемлекеттік саясатты қалыптастыру кезеңдері мен принциптері.

4.2 Мәселелерді талдау және саясат мақсаттарын тұжырымдау.

4.3 Саяси жоспарлау және болжау.

4.4 Нормативтік-құқықтық актілерді әзірлеу және келісу.

4.5 Сарапшылар мен талдау орталықтарының рөлі.

 

4.1 Мемлекеттік саясатты қалыптастыру кезеңдері мен принциптері

 

Мемлекеттік саясат-мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық және саяси мақсаттарына қол жеткізуге бағытталған шаралар кешені. Оны қалыптастыру процесі қабылданған шешімдердің тиімділігі мен заңдылығын қамтамасыз ететін бірқатар принциптерге негізделген дәйекті кезеңдерді қамтиды.

Бүгінгі таңда бүкіл әлем турбуленттілік, құбылмалылықтың артуы, әлеуметтік, экономикалық және саяси дамудың белгісіздігі дәуіріне аяқ басты.

Елдер ауқымды сын-қатерлерді еңсеру барысында мемлекетке деген қоғамдық сенім, оның өзгерістерге дайындығы мәселелері ерекше маңызға ие болады. Неғұрлым тиімді мемлекеттік басқаруға, азаматтардың басқару шешімдерін қабылдауға қатысуына сұраныс тұрақты түрде қалыптасуда.

Сонымен қатар, мемлекет пен халықтың өзара іс-әрекетінің әкімшілік-бақылау формасына негізделген мемлекеттік басқарудың қолданыстағы моделі халықтың күткеніне толық сәйкес келмейді.

Нәтижесінде азаматтар мен олардың әл-ауқаты басты құндылықтар болып қала беретін мемлекеттік басқарудың сервистік және «адамға бағытталған» моделін қалыптастыру қажеттілігі туындады.

Қазақстан Республикасында мемлекеттік басқаруды дамытудың 2030 жылға дейінгі тұжырымдамасы: «Адамдар бірінші кезекте» «адамға бағытталған» моделін құру (бұдан әрі – Тұжырымдама) мемлекеттік секторды трансформациялаудың семантикалық векторын көрсетеді және мемлекеттік басқаруды жаңғыртудың негізгі қағидаттарын, міндеттері мен тәсілдерін айқындайды.

Тұжырымдама азаматтардың мемлекетпен өзара іс-әрекетін, мемлекеттік қызметтің кадр құрамының сапасын жақсартуды, стратегиялық жоспарлаудың тиімділігін, квазимемлекеттік сектордың тиімділігін арттыруды, мемлекеттік аппаратты оңтайландыруды және мемлекеттік қызметтер көрсетудің белсенді форматына көшуді, жергілікті өзін-өзі басқаруды дамытуды көздейді.

Тұжырымдамада мемлекеттік басқарудың жаңа моделінің негізгі принциптерінің призмасы арқылы міндеттер анықталады. Құжатта белгіленген дамудың мақсатты параметрлері мемлекеттік басқару реформасының келесі қадамдарын іске асыру үшін негіз болуға тиіс. Тұжырымдаманың ережелері мемлекеттік қызметті, құқықтық саясатты дамыту, қоғамда заң мен тәртіп идеологиясын ілгерілету, мемлекеттік қаржыны басқару, жергілікті өзін-өзі басқаруды дамыту, сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясат, азаматтық қоғамды дамыту тұжырымдамаларымен тығыз байланысты.

Осы құжаттардың жиынтығы мемлекеттік басқару сапасын арттыруға бағытталған шаралардың тұтас жүйесі ретінде қарастырылуы тиіс.

Әр кезеңде егеменді Қазақстанның дамуы мемлекеттік басқарудың тиісті моделін талап етті. Бір модельден екіншісіне ауысу экономикалық және әлеуметтік қайта құрулардың логикасына сәйкес келді. Елдің мемлекеттік басқару жүйесін дамытуда бес кезеңді бөлуге болады:

Бірінші кезең (1991–1997жж.). Мемлекеттік басқаруды институттандыру: Мемлекеттік басқарудың базалық моделін енгізу, мемлекеттік тәуелсіздік негіздерін құру және мемлекеттік-басқару жүйесінің құрылымдық реформасын бастау.

Екінші кезең (1997–2007жж.). Әлеуметтік мемлекет: «алдымен экономика, содан кейін саясат», «жалпыға бірдей әл-ауқат мемлекеті» немесе «жалпыға бірдей бақуаттылық мемлекеті» қағидаттарын енгізу.

Мемлекет азаматтардың экономикалық және әлеуметтік әл-ауқатын қорғауда және дамытуда шешуші рөл атқарады. Осы кезеңде «Қазақстан – 2030» Стратегиясы мен 2010 жылға дейінгі Стратегиялық жоспар қабылданды, Қазақстан халқы Ассамблеясы құрылды, партиялық жүйе енгізілді. Мемлекеттік басқару жүйесі директивадан индикативті модельге ауыстырылды, мемлекеттік қызметтің ұлттық моделі қалыптастырылды және мемлекеттік органдар нығайтылды, мемлекеттік функцияларды орталықсыздандыру басталды, даму институттары құрылды.

Үшінші кезең(2007–2017жж.).Қазақстанныңәлемніңдамығанотызмемлекетінің қатарына кіруіне бағытталған«Қазақстан–2050»Стратегиясыжәне2020жылғадейінгіСтратегиялықдамужоспарықабылданды.Индустриялық-инновациялықдаму,елдікешендіцифрландыружәнежаңаинфрақұрылым(көлік,тұрғын үй,энергетикалық,әлеуметтікжәнебасқалар) салу бағдарламаларын іске асыружандандырылды.Мемлекеттікактивтердібасқаружөніндегіұлттықхолдингтерқұрылды.

2011 жылы мемлекеттік қызметтің жаңа моделінің Тұжырымдамасы қабылданды. Мемлекеттік органдардың бес жылдық стратегиялық жоспарлары, мемлекеттік органдар қызметінің тиімділігін жыл сайынғы бағалау жүйесі, мемлекеттік аудит жүйесі, «А» корпусының кәсіби басқарушылар институты және жауапты хатшылар енгізілді.

Төртінші кезең (2017–2020 жылдар). 2015 жылы елдегі мемлекеттік басқарудың жаңа архитектурасын анықтайтын бес институционалдық реформа жарияланды. Мемлекеттік бағдарламалардың саны қысқартылды, «Ашық үкімет» бастамасын енгізу және ықшам әрі кәсіби мемлекеттік аппаратты қалыптастыру басталды. Осы кезең шеңберінде мемлекеттік қызметтің мансаптық моделіне көшу іске асырылды, онда қызметке алғаш рет түсушілердің кәсіптік қызметі төменгі лауазымдардан басталады, ал жоғары тұрған лауазымдарға орналасу жұмыс істеп жүрген мемлекеттік қызметшілер арасында транспарентті конкурстық іріктеу негізінде жүзеге асырылады. Мемлекеттік басқаруды орталықсыздандыру, яғни функциялардың бір бөлігін төмен тұрған деңгейлерге, сондай-ақ бәсекелестік ортаға беру жөніндегі жұмыс жалғастырылды. 2017 жылы билік тармақтары арасында өкілеттіктерді қайта бөлу жөніндегі конституциялық реформа жүзеге асырылды, Қазақстан Республикасы Парламентінің (бұдан әрі – Парламент) рөлі және оның Қазақстан Республикасының Үкіметін (бұдан әрі – Үкімет) бақылауы күшейтілді.

Бесінші кезең (2021 – ...). Мемлекеттік басқару жүйесін реформалау жүзеге асырылуда. Бұл кезең конституциялық реформаны жүргізуге әкеп соққан мемлекеттік басқаруды трансформациялаудың басталуымен белгіленеді. Мемлекеттік құрылымға құрылымдық өзгерістер, оның ішінде ауқымды саяси өзгерістер енгізілді.

Бұл ретте 2022 жылы жүргізілген конституциялық реформаға ерекше назар аудару қажет, онда басты мақсаттар билікті монополиялауға ықпал еткен нормаларды қоспағанда, саяси жүйені қайта жүктеу, парламентаризм мен жергілікті өзін-өзі басқаруды дамыту, сондай-ақ мемлекеттің құқық қорғау институттарын күшейту болды.

Өкілеттіктерді мемлекеттік басқару деңгейлері арасында қайта бөлу шеңберінде Парламент пен Үкіметтің рөлі күшейе түсті.

Сайлау жүйесіне реформа жүргізілді. Бұл өкілдікті арттырады және депутаттардың сайлаушылармен кері байланысын күшейтеді.

Жергілікті өкілді органдар бюджет және атқарушы органдардың қызметін бақылау мәселелерінде көбірек өкілеттіктерге ие болды, бұл жергілікті жерлерде жауапкершілікті арттырады және мемлекеттік басқару жүйесін орталықсыздандыруды жүргізуді куәландырады.

Қазақстан адам құқықтарын қорғау жөніндегі ұлттық механизмнің рөлін нығайтты. Елімізде адам құқықтары жөніндегі Уәкіл институты толыққанды жұмыс істейді, адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын мемлекеттік қорғаудың қосымша кепілдіктерін қамтамасыз ету, сондай-ақ адам құқықтары жөніндегі уәкілге өз құқықтарын іске асыру мақсатында, әсіресе ауылдық жерлерде тұратын азаматтар үшін қол жетімді ету үшін өңірлерде омбудсмен өкілдері тағайындалды.

Сонымен қатар, азаматтар конституциялық құқықтары бұзылған жағдайда Конституциялық сотқа тікелей жүгінуге мүмкіндік алды, бұл халықтың құқықтары мен бостандықтарын қорғау механизмін күшейтті.

Мемлекеттік қызмет мәселелерін шешу мақсатында мемлекеттік қызмет моделін қалыптастыруға, мемлекеттік қызметті кәсібилендіруге, HR-процестерді жетілдіруге және басқаруға бағытталған Қазақстан Республикасы Президентінің 2024 жылғы 17 шілдедегі №602 Жарлығымен бекітілген мемлекеттік қызметті дамытудың 2024–2029 жылдарға арналған тұжырымдамасы қолданысқа енгізілді.

Стратегиялық жоспарлау мемлекеттік басқару мақсаттарына жетудің маңызды элементі болып табылады. Осыған байланысты, ұзақ мерзімді (бес жылдан астам) және орта мерзімді (бір жылдан бес жылға дейін қоса алғанда) кезеңдерге арналған құжаттардан, қатысушылардан, процестер мен деректерді басқару принциптері мен элементтерінен тұратын өзара байланысты компоненттер кешені ретінде айқындалатын икемді және ықшам мемлекеттік жоспарлаудың жүйесі (бұдан әрі – МЖЖ) қалыптастырылды.

Сонымен, МЖЖ құрылымы мыналардан тұрады:

1) стратегиялық құжаттар – Қазақстан Республикасының ұлттық даму жоспары және Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік стратегиясы;

2) іске асыру құжаттары – мемлекеттік органдардың, облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың, астананың, ұлттық басқарушы холдингтердің, ұлттық холдингтердің, ұлттық компаниялардың даму жоспарлары.

Бюджеттік процесте республикалық немесе жергілікті бюджеттерден шығындар жоспарланатын дербес білім беру ұйымдарын дамытудың ұзақ мерзімді стратегиялары да қолданылады.

МЖЖ іске асыру үшін оның құжаттарын, атап айтқанда Қазақстан Республикасының ұлттық даму жоспарын, мемлекеттік органның, облыстың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың даму жоспарларын әзірлеу, іске асыру, мониторингілеу және түзету әдіснамасы өзектендірілді. МЖЖ құрылымын оңтайландыру негізінде орталық мемлекеттік және жергілікті атқарушы органдардың даму жоспарларының форматы (бұдан әрі – даму жоспарлары) қайта қаралды.

Қоғамдық бақылау субъектілері мен объектілерін, сондай-ақ олардың құқықтары мен міндеттерін айқындайтын, қоғамдық бақылауды жүзеге асыруға қатысу шарттарын және оның нәтижелерін қарау жөніндегі нормаларды регламенттейтін қоғамдық бақылау формаларын бекітетін «Қоғамдық бақылау туралы» Қазақстан Республикасының Заңы қабылданды.

Осылайша, даму жоспарлары орта мерзімді кезеңге арналған негізгі іске асыру құжаты болып табылады^[77].

Мәселені анықтау және мемлекеттік саясатты қалыптастыру.

Бұл кезең, ең алдымен, мемлекеттің араласуын қажет ететін азаматтық қоғамдағы қоғамдық, экономикалық, әлеуметтік немесе саяси мәселелерді анықтаумен байланысты.

Қоғамдағы өзекті мәселелерді анықтаудағы негізгі процестер:

- Әлеуметтік және экономикалық жағдайдың мониторингі (статистикалық деректерді, есептерді, болжамдарды талдау). Мысалы: Қазақстандағы адам дамуы туралы ұлттық баяндама ( UNDP + Ұлттық бюро статистикасы). Ұлттық статистика бюросы бюджетті және дағдарысқа қарсы шараларды түзету кезінде ҰЭМ (Ұлттық экономика министрлігі) пайдаланатын инфляция, халықтың табысы, жұмыспен қамту деңгейі бойынша есептерді жариялайды;

- негізгі мәселелерді анықтау (қоғамдық пікірге сауалнама жүргізу, сараптамалық топтардың жұмысы). Мысалы: «AMANAT» партиясы жанындағы Стратегиялық бастамалар орталығы мен қоғамдық саясат институтының әлеуметтік сұрақтары. «Әділ Қазақстан» тұжырымдамасын әзірлеу кезінде ҮЕҰ мен ҚСЗИ, ҚМЭБИ ғылыми институттарының қатысуымен сараптамалық кеңестер жұмыс істеді.

- саяси күн тәртібін қалыптастыру (қоғамдық сұрау салу және мемлекеттің стратегиялық мақсаттары негізінде басым бағыттарды айқындау). Мысалы: «Құлақ асатын мемлекет» Ұлттық курсы (2020-2022). Қоғамдық наразылықтарға стратегиялық жауап және реформаларға сұраныс, тақырыптары: өзін-өзі басқаруды дамыту, соттардағы рәсімдерді жеңілдету, мемлекеттік органдардың ашықтығы. Күн тәртібі азаматтардың өтініштерін (eGov, әлеуметтік желілер арқылы), әлеуметтік сұрақтарды, президенттің қоғамдық қабылдауларының жұмысын талдау негізінде қалыптасты.

Үкіметтің 2022 жылғы қаңтар оқиғасына реакциясы. Басымдықтарға мыналар кірді:

- монополиялардың қызметіне бақылауды күшейту, дағдарысқа қарсы әлеуметтік саясатты дамыту, олигархиялық капиталмен күрес;

- БАҚ пен қоғамдық пікірдің рөлі (қоғамдық кеңістіктегі мәселелерді өзектендіру). Мысал: көп балалы аналардың тұрғын үй наразылықтары(2019-2021). Әлеуметтік желілер мен бұқаралық ақпарат құралдары арқылы тұрғын үй тапшылығы мен төмен жәрдемақы мәселесі резонанс тудырды. Мемлекеттің жауабы: көп балалы отбасыларға берілетін жәрдемақыларды көбейту, қолжетімді тұрғын үй бойынша мемлекеттік бағдарламалар құру (Бақытты отбасы), тұрғын үй кезектерінде жаңа санаттардың пайда болуы.

Экологиялық мәселелерді айқын түсіндіру (Арал теңізі, Алматыдағы ауаның ластануы). Бұқаралық ақпарат құралдары мен экоактивистер әлеуметтік желілер арқылы күн тәртібін қалыптастырып, билікті жауап беруге мәжбүр етеді: ауаны өлшеу (AirKz) жүргізу, ЖЭО-ның газға көшу мәселесін талқылау, экологияны «Жасыл Қазақстан» ұлттық жобасының басымдықтарына енгізу.

Саясатты қалыптастырудың негізгі қатысушылары:

- мемлекеттік органдар (үкімет, парламент, жергілікті әкімшіліктер);

- азаматтық қоғам (КЕҰ, қоғамдық ұйымдар, бастамашыл топтар);

- сарапшылар мен аналитикалық орталықтары;

- халықаралық ұйымдар (қажет болған жағдайда халықаралық міндеттемелерді есепке алу).

Қазіргі қоғамның даму заңдылықтары мен тенденцияларын түсіну оның жұмысындағы кедергілерді, қиындықтар мен ауытқуларды түсінумен тікелей байланысты. Қоғамдық дамудың қайшылықтары сөзсіз, ал қоғамның, топтардың және жеке адамдардың жұмысының әлеуметтік нормаларын сақтамау әр адамға тікелей немесе жанама әсер ететін және оларды жеңу үшін бірлескен күш-жігерді қажет ететін жағдайлардың пайда болуына әкеледі. Мұндай жағдайларды «қоғамның әлеуметтік мәселелері» немесе «қоғамдық мәселелер» ұғымымен анықтауға болады.

Қазіргі қоғамда әртүрлі мәселелер, соның ішінде әлеуметтік мәселелер бар. Қарапайым адамның көзқарасы бойынша, жеке мәселелер оның өз өмірін қиындатады және оларды толығымен немесе ішінара өз бетінше шешуге немесе достарынан, әріптестерінен, туыстарынан немесе кәсіпқойдан көмек пен кеңес алуға болады.

Әлеуметтік сипаттағы мәселелерді шешу әлдеқайда қиын. Олар тек жеке адамға ғана емес, сонымен бірге бүкіл қоғамға, төтенше жағдайда жеке әлеуметтік топтарға да қатысты^[78].

Мұндай мәселелерді шешу үшін мемлекеттік саясат бағытталған. Грек тілінен аударғанда «проблема» сөзі сөзбе-сөз кедергі, қиындық, тапсырма деген мағынаны білдіреді. «Жаңа философиялық энциклопедияда» мәселе танымның дамуы барысында объективті түрде туындайтын мәселе немесе шешімі айтарлықтай практикалық немесе теориялық қызығушылық тудыратын мәселелердің тұтас кешені ретінде анықталады^[79].

Әлеуметтік мәселелер немесе әлеуметтік мәселелер – адамға тікелей немесе жанама әсер ететін мәселелер мен жағдайлар және қоғам мүшелерінің едәуір бөлігі тұрғысынан оларды жеңу үшін ұжымдық күш-жігерді қажет ететін өте маңызды мәселелер болып табылады^[80].

Қоғамдық мәселелерді келесі критерийлер бойынша бөлуге болады:

Шығу көзі бойынша.

- жеке тұлғаның немесе топтың ішкі ерекшеліктеріне байланысты;

- қоғамда бар саяси, мәдени және экономикалық қатынастарға байланысты;

- кездейсоқ немесе табиғи сипаттағы құбылыстарға, оның ішінде табиғи және техногендік апаттарға байланысты.

Қамту дәрежесі бойынша:

- жергілікті, жеке адамның немесе әлеуметтік топтың тіршілік әрекетіне (немесе оның жекелеген аспектілеріне) әсер етеді;

- институционалдық, әлеуметтік институттар деңгейінде пайда болады;

- жүйелік, тұтастай алғанда қоғамдық жүйенің құрылымдық өзгерістерін талап етеді;

- жаһандық – мәселелер, бүкіл адамзаттың өмірлік мүдделерін қозғайтын және оны шешу үшін әлемдік қоғамдастық ауқымында келісілген халықаралық әрекеттерді талап етеді.

Деңгей бойынша, сипат және қарым-қатынас саласы:

- саяси;

- экономикалық;

- рухани және адамгершілік;

- әлеуметтік-мәдени өріс мәселелері;

- отбасылық және тұлғааралық;

- діни және конфессиялық;

- кәсіби және т.б.

Мерзімдік бойынша:

- қысқа мерзімді;

- ұзақ мерзімді;

- жағдаяттық;

- мәңгілік.

Қазіргі қоғамның өзекті мәселелерінің ішінде мыналарды бөліп көрсетуге болады:

- кедейлік, халықтың кедейлігі және теңсіздік;

- алкоголизм, маскүнемдік және нашақорлық;

- жалғыздық;

- әлеуметтік жетімдік;

- халықтың денсаулық жағдайы, АИТВ/ЖИТС таралуы;

- халық өлімінің жоғары деңгейі;

- қылмыс мәселесі және т.б.

Жоғарыда айтылғандай, мемлекеттік саясат (қоғамдық саясат) – бұл азаматтық қоғам институттарын тарта отырып, мемлекеттік билік органдары әзірлейтін және іске асыратын мақсаттар, міндеттер, басымдықтар, қағидаттар, стратегиялық бағдарламалар мен жоспарлы іс-шаралар жиынтығы. Бұл мемлекеттік органдардың қоғамдық мәселелерді шешу, бүкіл қоғамды немесе оның жекелеген салаларын дамытудың жалпы маңызды мақсаттарына қол жеткізу және іске асыру жөніндегі мақсатты әрекеті. Бұл мемлекеттің қолындағы ресурстарға сүйене отырып, құқықтық, экономикалық, әкімшілік және басқа да ықпал ету әдістері мен құралдарын қолдана отырып, белгілі бір салада белгілі бір мақсаттарға қол жеткізуге мүмкіндік беретін құрал.

Мемлекеттік саясатты дамыту процесі бірнеше дәйекті және логикалық әрекеттерден тұратын өзіндік «саяси циклды» білдіретін төрт негізгі кезеңді қамтиды. Бұл процесс 1-суретте көрсетілген.

 

 

Сурет 1. – Мемлекеттік саясатты дамыту процесі.

 

Қоғамдық мәселелер мен мемлекеттік органдардың әрекеттерінің өзара әсері тұрғысынан келесі байланыс тізбегін ажыратуға болады: бірінші кезеңде «қоғам мәселелері – мемлекет»; екінші кезеңде «мемлекет – саяси стратегия»; үшінші кезеңде «мемлекет – мәселелерді шешу»; соңғы кезеңде «мәселелерді талдау – мемлекет әрекеттері».

Мақсаттар мен міндеттерді алға жылжытуда, іс-шаралар мен бағдарламаларды әзірлеуде кімнің жетекші рөл атқаратынына байланысты үш модельді ажыратуға болады.

«Жоғарыдан төменге» моделі, онда шешімдер басқарудың жоғарғы деңгейлерінде қабылданады, содан кейін пассивті рөл атқаратын және қарапайым орындаушылар ретінде әрекет ететін төменгі деңгейлерге және нақты орындаушыларға жеткізіледі.

Саясатты қалыптастыру мемлекеттік басқарудың төменгі құрылымдарынан басталатын «төменнен жоғарыға» моделі әртүрлі бағдарламалар мен жобаларды әзірлеуге және жүзеге асыруға қатысатын қоғамдық топтар мен ұйымдарды белсенді түрде тартады. Олардың ұсыныстары негізінде және олардың пікірлерін ескере отырып, тұтас мемлекеттік саясат әзірленеді.

Күшті орталықтандырылған басқару кезінде азаматтар мен мемлекеттік қызметкерлерді саясатты әзірлеуге тарту механизмдері болған кезде жоғарыда аталған екі тәсілді біріктіретін «аралас» моделі.

Мемлекеттік саясатты қалыптастыру жүйесі.

Мемлекеттік саясатты партиялар, азаматтық қоғам қауымдастықтары, университеттер мен ғылыми орталықтар, ықпалды бизнес, мәдениет және ғылым қайраткерлері сияқты басқа саясат субъектілерінің қатысуымен жоғары мемлекеттік органдар көптеген шарттар мен жағдайларды ескере отырып әзірлейді. Мемлекет саясатын әзірлеудің негізінде қоғамның негізгі мүдделері, мемлекет дамуының тиісті кезеңінің стратегиялық қажеттіліктері, саяси көшбасшылар мен элиталар тиісті қоғамдық қолдауды тапқан негізгі қағидаттар мен стратегиялық мақсаттар түрінде көрсетілген.

Мемлекеттік саясатты әзірлеу деп стратегиялық мақсаттарды таңдау және оларды тиісті құжаттарда (бағдарламаларда, мәлімдемелерде, заңдарда, доктриналарда) бекіту барысында саясат субъектілері мен ықпал ету топтарының кезеңдерінің, факторларының (шарттарының) жиынтығы түсініледі.

Сарапшылар тиімді мемлекеттік саясатты әзірлеуге келесі ұсыныстарды бөліп көрсетеді^[81]:

Алға қарау.

Саясатты әзірлеу процесі саясаттың қол жеткізуге тырысатын нақты анықталған нәтижелерін қамтиды және мүмкіндігінше саясаттың болашақ әсерлерін ескереді.

Кең көзқарас. Саясатты әзірлеу процесі мемлекеттік юрисдикция мен бақылаудан тыс болатын контекстік және ықпалды факторларды қабылдайды.

Инновация, икемділік және шығармашылық. Саясатты әзірлеу процесі инновациялық және икемді болып табылады, онда мәселелерді шешудің белгіленген тәсілдеріне күмән келтірген кезде, жаңа және шығармашылық идеялар шығарылады. Мүмкіндігінше, процесс сынға және басқалардың ұсыныстарына ашық. Тәуекелдер анықталады және белсенді басқарылады.

Ақпарат негіздері. Саясатты әзірлеу процесіндегі кеңестер мен шешімдер әртүрлі көздерден алынған ең жақсы ақпаратқа негізделген және барлық маңызды адамдар мақсаттарды тұжырымдаудың ең ерте сатысында процеске қатысады.

Қатысу. Саясатты әзірлеу процесі саясатқа тікелей немесе жанама ықпал ететін барлық адамдардың қажеттіліктеріне әсер етеді және есепке алады.

Біріктіру. Саясатты әзірлеу процесі үкіметтің стратегиялық мақсаттарының институционалдық шеңберінен тыс шығатын тұтас көзқарасты қамтиды және саясаттың моральдық, этикалық және құқықтық факторларына негізделген. Өзара қиылысатын мақсаттар, олар анық және оларды жүзеге асыруға кепілдік беру үшін қажетті ұйымдық құрылымдар алдымен ескеріледі.

Бақылау. Қолданыстағы және қазірдің өзінде әзірленген саясаттар, сондай-ақ жаңа саяси бастамалар оларда ең тиімді және өзгермелі іске асыруды қамтамасыз ету үшін үнемі бақылауға алынады.

Бағалау. Саясаттың тиімділігін жүйелі бағалау оның әзірлеу процесіне енгізілген.

Сабақтарды зерттеу. Саясатты әзірлеу процесі саясатты енгізуді және оны қалыптастыру процестерін үнемі зерттеу әдістері мен процестеріне негізделген.

Мемлекеттік саясатты әзірлеудегі саяси процестің өзі 2-суретте көрсетілген келесі негізгі кезеңдермен ұсынылуы мүмкін. Мемлекеттік саясатты әзірлеудің саяси циклі.

 

 

2 – Сурет.

 

Қызметтің әртүрлі салаларындағы мемлекеттік саясат тиісті ресурстарды қолдануымен орындалады: адами, қаржылық, ақпараттық, материалдық және басқалары. Оны жүзеге асыру үшін:

- ережелерді, директиваларды, жоспарларды, нұсқаулықтарды және т.б. реттейтін нормативтік құжаттар жоспарланады және әзірленеді;

- әртүрлі ішкі және сыртқы құрылымдардың әрекеті ұйымдастырылады және бақыланады;

- халықтың белгілі бір топтары немесе ұйымдары үшін қызметтер көрсетіледі.

Іске асырылуы мемлекеттік саясат әкімшілік, құқықтық және саяси факторлармен анықталады.

 

---

^[77] Концепция развития государственного управления в Республике Казахстан до 2030 года. https://zakon.uchet.kz/rus/docs/U2100000522 (Дата обращения 22.07.2025)

^[78] Верминенко Ю. В. Трансформация значимости социальных проблем в общественном сознании современного российского общества / Ю. В. Верминенко // Вестник Санкт-Петербургского университета. Серия 12: Психология. Социология. Педагогика. – 2008. – №3. – С. 312.

^[79] Новая философская энциклопедия / науч.-ред. совет: В. С. Стёпин, А. А. Гусейнов, Г. Ю. Семигин, А. П. Огурцов. – М., 2010. – Т. 1-4. – С. 1915.

^[80] Социальная проблема // Оксфордский толковый словарь по психологии / Под ред. А. Ребера. – 2002.

^[81] Morrison, T. Actionable Learning. A Handbook for Capacity Building Through Case Based Learning. – Tokyo : Asian Development Bank Institute. – 2002. – С. 205–206.