4.3 Саяси жоспарлау және болжау.

 

Саяси жоспарлау мен болжау мемлекеттің тұрақты дамуын қамтамасыз етуде, тиімді стратегияларды қалыптастыруда және қоғамдық процестерді басқаруда шешуші рөл атқарады. Саяси жүйелердің өсіп келе жатқан белгісіздігі мен серпінділігінің қазіргі жағдайында олар дағдарыстардың алдын алу, тәуекелдерді азайту және мақсаттарға жету үшін қажетті құралдарға айналады.

Саяси жоспарлау мен болжаудың мәнін, міндеттерін, әдістері мен кезеңдерін, сондай-ақ олардың мемлекеттік басқару жүйесіндегі рөлін қарастырамыз.

Саяси жоспарлау мен болжаудың түсінігі мен мәні.

Саяси жоспарлау – бұл мемлекеттің тұрақты дамуы мен тұрақтылығын қамтамасыз етуге бағытталған саясат саласында оларға қол жеткізудің стратегияларын, мақсаттары мен механизмдерін әзірлеу процесі. Саяси жоспарлаудың негізгі сипаттамалары ұзақ мерзімді бағыттылық (болашаққа бағдарлау), жүйелік тәсіл (көптеген факторларды есепке алу) және әлеуметтік, экономикалық және халықаралық процестермен байланыс болып табылады.

Саяси болжау – бұл қазіргі жағдайды және тарихи деректерді талдау негізінде мүмкін болатын тенденцияларды, оқиғаларды және саяси даму сценарийлерін болжау. Болжаудың негізгі аспектілері бірнеше ықтимал сценарийлерді есепке алу, ғылыми негізділік, яғни аналитикалық және статистикалық әдістерді қолдану, сондай-ақ саяси шешімдер қабылдау процесіне әсер ету болып табылады.

Жоспарлау мен болжау бір-бірімен тығыз байланысты. Болжау жоспарлаудан бұрын болады және оның негізі болып табылады. Егер болжау ықтимал даму сценарийлерін анықтаса, онда жоспарлау осы сценарийлерге жауап беру және басқару стратегияларын қалыптастырады.

Саяси жоспарлау мен болжаудың функциялары мен міндеттері.

Саяси жоспарлаудың өзіндік функциялары бар. Мақсатты функция мемлекеттік саясаттың ұзақ мерзімді және қысқа мерзімді мақсаттарын тұжырымдайды. Ұйымдық, саяси шешімдердің жүзеге асырылуы үшін ресурстар мен өкілеттіктерді бөледі. Реттеу функциясы саяси процестерге әсер ету құралдарын анықтайды. Бақылау – қойылған міндеттердің орындалуына мониторинг жүргізеді және әрекеттерді түзетеді.

Саяси болжаудың функцияларына саяси жүйенің ағымдағы жағдайына диагностикалық талдау, сақтандыру – ықтимал қауіптер мен тәуекелдерді анықтау, аналитикалық – саяси даму заңдылықтарын зерттеу және бағдарламалау – болашақтың ғылыми негізделген сценарийлерін құру жатады.

Саяси жоспарлау мен болжаудың негізгі міндеттері: тиімді саяси стратегияларды әзірлеу, саяси шешімдердің ықтимал салдарын бағалау, белгісіздік пен саяси тәуекелдер деңгейін төмендету, тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамуды қамтамасыз ету болып табылады.

Мысалы, Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі мемлекеттік жоспарлау жүйесіндегі орталық буын болып табылады. Агенттік стратегиялық жоспарлау, мемлекеттік статистикалық қызмет, реформалар жүргізу саласында басшылықты жүзеге асырады. Агенттіктің мақсаты – елдің бәсекеге қабілеттілігін және халықтың әл-ауқатын арттыруға бағытталған тиімді реформаларды әзірлеу.

Агенттік стратегиялық жоспарлау саласындағы мемлекеттік саясатты әзірлейді, стратегиялық даму жоспарларының іске асырылуына мониторинг пен бағалау жүргізеді, мемлекеттік басқарудың жаңа жүйесін әзірлеуге жауапты орталық орган болып табылады.

Оның құрамына кіретін Ұлттық статистика бюросы арқылы Агенттік статистика саласындағы мемлекеттік саясатты қалыптастыру және іске асыру функциясын да орындайды.

Стратегиялық жоспарлау және реформалар жөніндегі Агенттік Қазақстан Республикасының Президентіне тікелей бағынады және есеп береді^[86].

Саяси жоспарлаудың түрлері. Стратегиялық – ондаған жылдарға арналған ұзақ мерзімді жоспарлау (мысалы, ұлттық даму стратегиялары). Жедел – 3-5 жылға орта мерзімді жоспарлау (мысалы, Мемлекеттік бағдарламалар). Тактикалық – қысқа мерзімді жоспарлау (мысалы, сайлау науқандары, жекелеген салалардағы реформалар).

Саяси болжау түрлері. Қысқа мерзімді (бірнеше айдан 1-2 жылға дейін). Орта мерзімді (3 жылдан 5 жылға дейін). Ұзақ мерзімді (10 жылдан астам). Болжау сонымен қатар ситуациялық (қысқа мерзімді өзгерістерді талдау) және тенденциялық (ұзақ мерзімді трендтерді анықтау) болып бөлінеді.

Саяси жоспарлау және болжау деңгейлері.

- жаһандық-халықаралық процестердің әсері, геосаясат;

- ұлттық – мемлекеттің ішкі саясатын дамыту. Аймақтық – жекелеген аумақтар мен субъектілердің саясаты;

- Жергілікті деңгей – басқару, жергілікті стратегиялар.

Саяси жоспарлау әдістері мәселелер мен мақсаттарды талдау, сценарийлік модельдеу, бағдарламалық жасақтама, яғни нақты бағдарламалар мен жобалар арқылы жоспарлау, сараптамалық бағалау. Саяси болжауда келесі әдістер қолданылады: тарихи ұқсастықтар – бұл өткен оқиғалар мен олардың салдарын талдау, статистикалық әдістер – сандық мәліметтерге негізделген модельдеу.

Саяси болжауда келесі әдістер ерекше орын алады: Дельфи әдісі – сарапшыларың сауалнамасы және ұжымдық болжамды қалыптастыру және SWOT талдау – күшті және әлсіз жақтарын, мүмкіндіктері мен қауіптерін бағалау.

Саяси жоспарлау мен болжаудың мәселелері мен болашағы.

- белгісіздіктің жоғары деңгейі (сыртқы саяси ортаның өзгергіштігі, дағдарыстар);

- саяси құбылмалылық (биліктің өзгеруі кезіндегі саяси бағыттың өзгеруі);

- болжамдардың жеткіліксіз объективтілігі (идеология мен субъективті факторлардың әсері);

- деректердің шектелуі (сенімді ақпараттың тапшылығы, саяси процестердің жабықтығы).

Саяси жоспарлау мен болжауды дамыту болашағы.

- цифрландыру және болжауда жасанды интеллектті пайдалану;

- пәнаралық тәсілді кеңейту (әлеуметтану, экономика, психология, big data);

- саяси талдау саласындағы халықаралық ынтымақтастықты дамыту;

- мемлекеттік саясатты жоспарлауға азаматтық қоғамның қатысуын тереңдету.

Саяси жоспарлау және болжау мемлекетті басқарудың және дағдарыстық жағдайлардың алдын алудың маңызды құралы болып табылады. Олар мемлекеттік органдар мен саяси көшбасшыларға тиімді стратегияларды қалыптастыруға, қауіптерді болжауға және өзгерістерге бейімделуге мүмкіндік береді. Қазіргі заманғы сын-қатерлер талдау әдістерін жетілдіруді, цифрлық технологияларды пайдалануды және саяси шешімдерді әзірлеуге кешенді көзқарасты талап етеді.

 

---

^[86] Агентство по стратегическому планированию и реформам РК https://www.gov.kz/memleket/entities/aspr/about?lang=ru. Дата обращения 02.03.2025