4.4 Мемлекеттік саясатты қалыптастыру кезінде нормативтік-құқықтық актілерді әзірлеу және келісу

 

Мемлекеттік саясатты қалыптастыру шешімдер қабылдау және оларды іске асыру үшін құқықтық негізді қамтамасыз ететін нақты нормативтік-құқықтық реттеуді талап етеді. Осыған байланысты нормативтік құқықтық актілерді әзірлеу және келісу мемлекетті басқару механизмінде шешуші рөл атқарады.

Нормативтік-құқықтық актілерді әзірлеудің негізгі кезеңдері.

Нормативтік құқықтық актіні әзірлеу бірнеше дәйекті кезеңдерден өтеді:

- әзірлеуді бастау – осы кезеңде жаңа нормативтік-құқықтық актіні құру немесе қолданыстағы құжатқа өзгерістер енгізу қажеттілігі анықталады. Бастамашылар мемлекеттік органдар, қоғамдық ұйымдар, ғылыми мекемелер және азаматтар бола алады;

- акт тұжырымдамасын дайындау – құжаттың жалпы құрылымы әзірленеді, құқық қолдану практикасына талдау жүргізіледі және болашақ актінің негізгі ережелері әзірленеді;

- акт жобасын жазу – тұжырымдама негізінде заңдық-техникалық талаптарды ескере отырып, нормативтік-құқықтық актінің мәтіні жасалады;

- қоғамдық талқылау – құжат жобасы мүдделі тараптармен, соның ішінде азаматтармен, бизнес-қоғамдастықпен және сараптамалық қоғамдастықпен танысу және ұсыныстар енгізу үшін жарияланады.

- ведомствоаралық келісу – жоба ескертулер мен ұсыныстар алу үшін мүдделі мемлекеттік органдарға жіберіледі, содан кейін оған түзетулер енгізіледі.

- Заң сараптамасы – жобаның заңнама талаптарына және мемлекеттің халықаралық міндеттемелерінің сәйкестігіне талдау жүргізіледі.

- билік органына енгізу – түпкілікті пысықталғаннан кейін жоба қарауға және қабылдау үшін тиісті мемлекеттік органға жіберіледі.

- қабылдау және жариялау – актіні уәкілетті орган қабылдайды (мысалы, парламент, үкімет немесе президент), қол қойылады және күшіне ену үшін ресми түрде жарияланады.

Нормативтік-құқықтық актілерді келісу рәсімі.

- нормативтік-құқықтық актілерді келісу – бұл әртүрлі мемлекеттік органдар, қоғамдық ұйымдар мен сараптамалық қоғамдастық арасындағы олардың құқықтық нормалар мен қоғамның мүдделеріне сәйкестігін қамтамасыз ету мақсатында өзара әрекет процесі.

Келісудің негізгі кезеңдеріне жатады:

- ведомствоішілік келісу – актінің жобасын әзірлейтін орган шеңберінде жүргізіледі;

- ведомствоаралық келісу – мүдделі мемлекеттік органдар мен ведомстволар арасында жүзеге асырылады;

- қоғамдық кеңестер – құжатты қоғамдық ұйымдармен, сарапшылармен және азаматтармен талқылауды көздейді;

- заң қызметінің қорытындысы – тұжырымдардың құқықтық дұрыстығы және олардың заңнамаға сәйкестігі тексеріледі;

- ел басшылығымен келісу – стратегиялық маңызды акторлар болған жағдайда жоғары билік органдарының мақұлдауы талап етіледі.

Мемлекеттік саясатты қалыптастырудағы нормативтік-құқықтық актілердің маңызы: қоғамдағы заңдылық пен құқықтық тәртіпті, мемлекеттік процестерді тиімді басқаруды, шешімдер қабылдаудың ашықтығы мен айқындығы, әлеуметтік тұрақтылық пен азаматтардың құқықтарын қорғауды, экономикалық және әлеуметтік дамуды қолдауды қамтамасыз ететін мемлекеттік саясатты іске асыру құралы болып табылады.

Мысалы, Қазақстан Республикасында консультативтік құжатты әзірлеу Қазақстан Республикасы Президентінің Қазақстан халқына Жолдауын, Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің жыл сайынғы жолдауының ережелерін, Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулыларын, Мемлекеттік жоспарлау жүйесінің құжаттарын және оларды іске асыру жөніндегі іс-шаралар жоспарларын, Үкімет шешімдерін, нормативтік-құқықтық актілердің құқықтық мониторингінің нәтижелерін, заңнама тиімділігінің талдауы, Қазақстан Республикасының заңнамасын қоғамдық өмірдің тиісті таптары мен салаларында, қолданыстағы заңнаманың мәселелері бойынша өткізілетін ғылыми-практикалық конференциялар, семинарлар, жиналыстар, жеке және заңды тұлғалардың өтініштерінде, үкіметтік емес ұйымдар ұсынатын материалдарда, БАҚ-та қамтылған ақпаратта қолдану тәжірибесі^[87].

Осылайша, нормативтік-құқықтық актілер: қоғамдағы заңдылық пен құқықтық тәртіпті, мемлекеттік процестерді тиімді басқаруды, шешімдер қабылдаудың ашықтығы мен айқындылығы, әлеуметтік тұрақтылық пен азаматтардың құқықтарын қорғауды, экономикалық және әлеуметтік дамуды қолдауды қамтамасыз ететін мемлекеттік саясатты іске асыру құралы болып табылады. Нормативтік құқықтық актілерді әзірлеу және келісу тиімді және құқықтық мемлекет құруға ықпал ететін кәсіби көзқарасты, қоғамдық мүдделерді ескеруді және рәсімдерді қатаң сақтауды талап етеді.

 

---

^[87] Правила законотворческой работы Правительства Республики. Утверждены постановлением Правительства Республики Казахстан от 29 декабря 2016 года № 907 Казахстан https://primeminister.kz/assets/media/prilozhenie-rus_51.pdf