Жоспар

5.1 Мемлекеттік саясатты іске асыру процесінде билік органдары және олардың функциялары.

5.2 Үйлестіру және ведомствоаралық өзара әрекет.

5.3 Мемлекеттік-жекешелік әріптестік.

5.4 Қоғамдық бақылау және азаматтардың қатысуы.

5.5 Мемлекеттік саясатты іске асырудағы мәселелер мен кедергілер.

 

5.1 Мемлекеттік саясатты іске асыру процесінде билік органдары және олардың функциялары

 

Мемлекет, мемлекеттік биліктің ұйымы ретінде заңнамада белгіленген тәртіппен құрылған мемлекеттік органдар жүйесі арқылы өзінің көптеген функцияларын орындай отырып, қоғамдық процестерді басқаруды жүзеге асырады. Қазақстан Республикасында бұл органдар мемлекеттік саясатты іске асыруда, құқықтық тәртіпті қамтамасыз етуде, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауда, сондай-ақ экономика мен әлеуметтік саланы дамытуда шешуші рөл атқарады.

Мемлекеттік органдар мемлекеттік биліктің жетелеушісі болып табылады және өз құзыреті шеңберінде тиісті өкілеттіктерге ие. Олар қабылданған шешімдер мен нормативтік-құқықтық актілердің іске асырылуын қамтамасыз ететін мемлекеттік аппараттың ұйымдық құрылымының элементтерін білдіреді. Сонымен қатар, «орган» ұғымын кең мағынада белгілі бір мақсаттарға жету үшін адамдар тобын біріктіретін ұйымның бөлігі ретінде қарастыруға болады. Органды жеке-дара лауазымды адам да, белгіленген тәртіппен әрекет ететін мемлекеттік қызметкерлердің алқалы тобы да ұсына алады.

Мемлекеттік билік органы (мемлекеттік орган) – бұл мемлекеттік аппараттың бөлігі, мемлекеттік-билік өкілеттіктеріне ие және мемлекеттің өкілеттігі бойынша белгіленген тәртіппен өз құзыретін жүзеге асырады.

Мемлекеттік органдардың айрықша белгілері:

- конституциялық-құқықтық мәртебе. Әрбір мемлекеттік орган Қазақстан Республикасының Конституциясы мен заңдары негізінде әрекет етеді. Оның құқықтары, міндеттері, құрылымы мен қызмет тәртібі нормативтік-құқықтық актілерде бекітіледі;

- мемлекеттік-биліктік өкілеттіктер. Мемлекеттік органдардың орындауға міндетті шешімдер қабылдауға, нормативтік-құқықтық актілер шығаруға, олардың орындалуын бақылауға және оларды бұзғаны үшін жауапкершілік шараларын қолдануға құқығы бар;

- құрудың және жоюдың белгілі бір тәртібі. Мемлекеттік органдар заңнамалық рәсімдерге сәйкес құрылады, белгіленген құқықтық нормалар бойынша қайта ұйымдастырылуы немесе таратылуы мүмкін;

- құзыреттілік және жүргізу тәртібі. Әрбір органның нормативтік актілермен реттелетін нақты белгіленген өкілеттіктері мен қызмет саласы бар. Құзырет органның қарамағындағы мәселелерді, сондай-ақ оның осы мәселелерді шешудегі өкілеттіктерін қамтиды;

- ұйымдық-құқықтық формалары. Мемлекеттік органдар министрліктер, агенттіктер, комитеттер, әкімшіліктер және басқарудың басқа түрлері сияқты белгілі бір ұйымдық-құқықтық модельдер шеңберінде жұмыс істейді;

- иерархиялық бағыну. Мемлекеттік органдар бір-біріне бағынуы мүмкін, бұл басқарудың тік құрылымын қамтамасыз етеді. Мысалы, әкімдіктер үкіметке бағынады, ал министрліктер ведомстволық бағынысты мекемелердің қызметін үйлестіреді;

- мемлекеттік бюджеттен қаржыландыру. Мемлекеттік органдар Қазақстан Республикасының бюджеті есебінен қаржыландырылады, бұл олардың жұмыс істеуін және жүктелген міндеттердің орындалуын қамтамасыз етеді;

- заңды жауапкершілік. Мемлекеттік органдардың қызметі бақылауға жатады, ал олардың шешімдеріне сот тәртібімен шағым жасалуы мүмкін. Мемлекеттік органдар мен олардың лауазымды адамдары заңнаманы бұзғаны үшін жауап береді.

Мемлекеттік органның басты белгісі – оның мемлекеттік биліктік өкілеттіктерінің болуы, олар органның құзыретінде көрініс тауып, қабылданатын басқарушылық шешімдер арқылы жүзеге асырылады.

Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдары заң күші бар нормативтік және жеке құқықтық актілер шығарады, сондай-ақ құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету және мемлекеттік функцияларды орындау үшін нақты шаралар қабылдайды.

Қазақстанда мемлекеттік органдар жүйесі мыналарға бөлінеді:

- мемлекеттік билік органдары (заң шығарушы, атқарушы, сот);

- жергілікті мемлекеттік басқару органдары (облыстар, аудандар және қалалар деңгейінде);

- халықтың мүддесі үшін басқару функцияларын жүзеге асыратын, бірақ мемлекеттік билік органдарының жүйесіне жатпайтын жергілікті өзін-өзі басқару органдары (мәслихаттар мен қоғамдық кеңестер).

Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының жүйесі билікті үш тармаққа бөлу қағидатына негізделеді:

- заң шығарушы (Қазақстан Республикасының Парламенті және мәслихаттар);

- атқарушы (Үкімет, министрліктер, әкімдіктер);

- сот (Конституциялық сотты қоса алғанда, әртүрлі деңгейдегі соттар).

Әрбір мемлекеттік органның функциялары мен өкілеттіктерімен айқындалатын ішкі құрылымы болады. Иерархиядағы деңгейге байланысты басқару жүйесі қарапайым (мысалы, аудандық прокуратура) немесе күрделі (екі палаталы Парламент, Үкімет) болуы мүмкін. Мемлекеттік жүйеде органның деңгейі неғұрлым жоғары болса, оның ұйымдастырушылық құрылымы соғұрлым күрделі болады.

Конституциялық заңнаманы және мемлекеттің жүргізіліп жатқан әлеуметтік-экономикалық саясатын талдау Қазақстанда күшті, тәуелсіз мемлекет құру жөніндегі міндеттер негізінен Мемлекет басшысына жүктелгенін көрсетеді. Парламент, Үкімет және өзге де мемлекеттік органдар өздерінің конституциялық өкілеттіктері шегінде ғана әрекет етеді. Бұл тәсіл, бір жағынан, демократия мен егеменді даму жолына түскен елдерге негізделген және тән, екінші жағынан, басқарудың поликратиялық формаларына тән басқа тәуелсіз билік орталықтарының болмауына байланысты көптеген даулар мен пайымдаулар тудырады^[91].

Биліктің басқа органдарынан айырмашылығы, мемлекеттің ең жоғары лауазымды тұлғасы мемлекет басшысы Президент болып келеді, мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттарын айқындайтын және ел ішінде және халықаралық қатынастарда Қазақстанды білдіреді^[92]. Конституцияда белгіленген тәртіппен ол азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау, мемлекеттің егемендігін, оның тәуелсіздігі мен аумақтық тұтастығын қорғау жөнінде шаралар қабылдайды. Конституциялық тұрақтылықтың кепілі ретінде ол биліктің барлық тармақтарының үйлесімді жұмыс істеуі мен өзара әрекетін және олардың халық алдындағы жауапкершілігін қамтамасыз етеді.

Сөйтіп, Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдары мемлекеттік саясатты іске асыруды, азаматтардың құқықтарын қорғауды және демократиялық басқарудың заңдары мен қағидаттарына сәйкес қоғамның түрлі салаларын дамытуды қамтамасыз ете отырып, елді басқаруда орталық рөл атқарады.

 

---

^[91] Караев А. А. Президент Республики Казахстан в механизме формирования сильного государства и обеспечения конституционной безопасности // Университет КАЗГЮУ имени М. С. Нарикбаева. – 2016. – С. 89.

^[92] Конституция Республики Казахстан https://adilet.zan.kz/rus/docs/K950001000_ Дата обращения 16.07.2025