5.4 Қоғамдық бақылау және азаматтардың қатысуы

 

Қазақстан қоғамы посткеңестік кезеңде мемлекет пен азаматтар арасындағы өзара қарым – қатынастардың негіздерін қайта қарап, «тұлға – азаматтық қоғам-мемлекет» өзара іс-әрекетінің жаңа моделін қалыптастыра отырып, құқықтық жүйенің түбегейлі өзгеруінің күрделі және даулы кезеңін бастан өткерді. Өзгерістердің бұл кезеңі елдің одан әрі даму бағыттарын анықтайтын негізгі құндылықтарды қайта қарастырумен сипатталды.

Қазақстанда мемлекеттік саясатты әзірлеу мен іске асыруда жетекші рөл дәстүрлі түрде мемлекетке тиесілі. Бұл, бір жағынан, оның қоғамды білдіретін негізгі институт ретіндегі маңызды мүмкіндіктеріне, екінші жағынан, тарихи дамудың ерекшелігіне, азаматтық қоғамның институционалдық жетілуінің жеткіліксіздігіне және оның мемлекеттік органдармен өзара
іс – әрекетінің шектеулі механизмдеріне байланысты.

Қоғамдық институттардың мемлекеттік органдармен өзара іс-әрекеті күрделі екіжақты процесс болып табылады. Бір жағынан, мемлекет өзінің билік органдары арқылы саяси институттарға, қоғамдық ұйымдар мен бірлестіктерге ықпал етеді. Екінші жағынан, қоғамдық институттар азаматтардың саяси процестерге және мемлекеттік басқаруға белсенді қатысуын қамтамасыз ете отырып, мемлекетке және оның басқару құрылымдарына әсер ете алады.

Мемлекеттік биліктің тұрақтылығы көбінесе оның азаматтардың әртүрлі мүдделерін ескеру, қоғамдық күштердің тепе-теңдігін сақтау және азаматтық, демократиялық және өзін-өзі басқару принциптерін дамытуға ықпал ету қабілетімен анықталады.

Бұл ретте, зерттеушілер атап өткендей, мемлекет өзінің кең мүмкіндіктеріне қарамастан, азаматтық қоғаммен өзара әрекетсіз саясатты дербес әзірлеп,  іске асыра алмайды. Оңтайлы модель-бұл мемлекет пен азаматтық қоғам бірге әрекет етіп, өзара бақылау мен тиімді басқаруды қамтамасыз етеді. Қоғамның мемлекеттік процестерді басқаруға қатысуына мүмкіндік беретін маңызды құрал қоғамдық бақылау механизмі болып табылады.

А.Б.Майдыров қоғамдық бақылауды «азаматтар, азаматтық қоғам институттары, бұқаралық ақпарат құралдары, саяси партиялар, қоғамдық бірлестіктер, кәсіподақтар жүзеге асыратын, мемлекеттік билік органдары мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарының қызметін бақылау және тексеру жөніндегі түрлі шаралар кешені, билікті жауапты адамның заңның сақталуын қамтамасыз етуге мәжбүрлеу мақсатында және соның салдарынан өз міндетін құзыретті орындау»^[103] деп түсіндіреді.

Қоғамдық бақылау – «Қоғамдық бақылау туралы» Заңда және Қазақстан Республикасының өзге де заңдарында белгіленген тәртіппен және формаларда жүзеге асырылатын, қоғамдық бақылау объектілерінің актілері мен шешімдерінің қоғамдық мүдделерге сәйкестігін талдауға және бағалауға бағытталған қоғамдық бақылау субъектілерінің қызметі^[104].

Қоғамдық бақылаудың негізгі белгілері:

- қоғамдық бақылау әртүрлі әлеуметтік топтардың мүдделерінің тепе-теңдігін қамтамасыз ету құралы ретінде әрекет етеді;

- қоғамдық бақылаудың мақсаты азаматтық қоғамның күш-жігерін біріктіру және үйлестіру арқылы адам құқықтарын қорғау болып табылады;

- қоғамдық бақылау әлеуметтік нормаларды орындаудың кепілі болып табылады;

- қоғамдық бақылау мемлекеттік қызметтің түрлі салаларына таралады;

- қоғамдық бақылау жаппай сипатқа ие, қоғамның әртүрлі топтарының кең қатысуына негізделген;

- қоғамдық бақылауды жүзеге асыруға қатысу ерікті сипатқа ие^[105].

Қоғамдық бақылаудың міндеттері:

- Қазақстан Республикасының азаматтарын қоғамдық бақылау процесіне тарту;

- Қазақстан Республикасының жалпыұлттық басымдықтары шеңберінде орындалатын жобалардың сапалы іске асырылуын қамтамасыз ету;

- қоғамдық бақылау объектілерінің шешім қабылдауы кезінде қоғамдық пікірді есепке алуды қамтамасыз ету;

- қоғамдық бақылау объектілері қызметінің ашықтығы мен айқындылығын қамтамасыз ету;

- қоғамдық бақылау субъектілері мен объектілерінің өзара әрекетін қамтамасыз ету;

- қоғамдық бақылау объектілер қызметінің тиімділігін арттыру;

- Қазақстан Республикасы азаматтарының қоғамдық бақылау объектілерінің қызметіне деген сенім деңгейін арттыру;

- қоғамда құқыққа қарсы әрекетке төзбеушілікті қалыптастыру^[106].

Қоғамдық бақылау субъектілері бола алады:

- Қазақстан Республикасының азаматтары, келесі тұлғаларды қоспағанда: өтелмеген немесе алынбаған соттылығы бар адамдарды; сот әрекетке қабілетсіз немесе әрекет қабілеті шектеулі деп таныған адамдарды; он сегіз жасқа толмаған адамдарды; психикалық денсаулық саласында медициналық көмек көрсететін ұйымдарда психикалық, мінез-құлық бұзылыстары (аурулары), оның ішінде психоактивті заттарды қолдануға байланысты есепте тұрған адамдар; бұрын сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтар, экстремистік және террористік қылмыстар жасағаны үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылған адамдардың саны;

- Қазақстан Республикасында тіркелген коммерциялық емес ұйымдарды, келесі ұйымдарды қоспағанда, діни бірлестіктер, шетелдік қатысуы бар және де қолданыстағы заңнамаға сәйкес қызметі тоқтатылған не тыйым салынған коммерциялық емес ұйымдар;

- қоғамдық бақылауды жүзеге асыру құқығы немесе өкілеттігі берілген өзге де субъектілер (мысалы, Қоғамдық кеңестер, Ұлттық превентивтік механизм, Арнайы мониторинг топтары және басқалар).

Қоғамдық бақылау объектілеріне мыналар жатады:

- атқарушы мемлекеттік билік және жергілікті мемлекеттік басқару органдары, мекемелері (министрліктер, барлық деңгейдегі жергілікті атқарушы және өкілді органдар (әкімдіктер мен мәслихаттар));

- мемлекеттік органдар болып табылмайтын мемлекеттік мекемелер (білім беру және денсаулық сақтау объектілері, мектепке дейінгі ұйымдар, дене шынықтыру-сауықтыру мекемелері мен мәдениет объектілері, яғни өз қызметін бюджет қаражаты есебінен жүзеге асыратын мекемелер);

- квазимемлекеттік сектор субъектілері (мемлекеттік кәсіпорындар, ЖШС, АҚ, оның ішінде құрылтайшысы, қатысушысы немесе акционері мемлекет болып табылатын ұлттық басқарушы холдингтер, ұлттық холдингтер, ұлттық компаниялар, сонымен қатар ҚР заңнамалық актілеріне сәйкес олармен үлестес болып табылатын еншілес, тәуелді және өзге де заңды тұлғалар);

- дербес білім беру ұйымдары (өңірлердегі Назарбаев Зияткерлік мектептері, және де Назарбаев Университеті);

- орталық және (немесе) жергілікті атқарушы органдардың функцияларын орындаушылар (мемлекеттік функцияларды атқару мемлекеттік бюджет қаражаты есебінен жүктелген коммерциялық емес ұйымдар. Мысалы, арнайы әлеуметтік қызметтер, ЖШС (автомобильдерді техникалық байқау орталықтары және т.б.).

Қазақстандағы қоғамдық бақылау формалары:

- қоғамдық талқылау адамдардың шектеусіз тобының құқықтары мен заңды мүдделерін қозғайтын қоғамдық бақылау объектілерінің актілері мен шешімдерін жария қарауды ұйымдастыру мақсатында жүргізіледі;

- қоғамдық сараптаманы қоғамдық бақылау субъектілері адамдардың шектеусіз тобының құқықтары мен заңды мүдделерін қозғайтын қоғамдық бақылау объектілерінің актілері мен шешімдерін талдау және қоғамдық бағалау мақсатында жүзеге асырады;

- қоғамдық мониторинг дегеніміз – адамдардың шексіз тобының құқықтары мен заңды мүдделерін қозғайтын қоғамдық бақылау объектілері қызметінің барысын бақылау.

Осылайша, қоғамдық бақылау Қазақстандағы мемлекеттік басқарудың демократияландырудағы маңызды құралы болып табылады. Оның дамуы заңнаманы жетілдіруді, биліктің ашықтығын арттыруды және азаматтық қоғамды жандандыруды қамтитын кешенді тәсілді талап етеді. Мемлекет пен қоғамның тиімді өзара іс-әрекеті биліктің халық алдында ашықтығы мен есептілігіне қол жеткізуге мүмкіндік береді.

 

---

^[103] Майдырова А. Б. Эффективный механизм осуществления общественного контроля за качеством оказания государственных услуг // Тенденции развития государственного управления в Республике Казахстан. – Астана, 2013. – С. 119.

^[104] Закон Республики Казахстан «Об общественном контроле» от https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2300000030. Дата обращения 12.03.2025

^[105] Гриб В. В. Общественный контроль: учебник. – М. : ИГ «Юрист». – 2017. – С. 37.

^[106] Закон Республики Казахстан «Об общественном контроле» от https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2300000030. Дата обращения 12.03.2025