Жоспар

6.1 Мемлекеттік саясатты бағалау көрсеткіштері мен критерийлері.

6.2 Мониторинг және бақылау әдістері.

6.3 Мемлекеттік саясатты іске асырудың әлеуметтік және экономикалық салдары.

6.4 Мемлекеттік саясатты бағалау мәселелері.

6.5 Мемлекеттік саясаттың тиімділігін арттыру болашақтары (перспективалары).

 

6.1 Мемлекеттік саясатты бағалау көрсеткіштері мен критерийлері

 

Тиімділік тұтастай алғанда мемлекеттік стратегия ауқымында да, жекелеген бағыттар мен салалар шеңберінде де іске асырылып жатқан саясатты бағалау кезіндегі негізгі критерийдің бірі болып табылады. Ұлттық саясатты оның тиімділігі тұрғысынан талдау екі деңгейде жүзеге асырылады: орталық билік пен аймақтық басқару тұрғысынан.

Зерттеу барысында мемлекеттік орталық үшін де, өңірлік әкімшіліктер үшін де аса өзекті мәселелер мен басым мақсаттар айқындалады. Алайда, бұл басымдықтар әрдайым сәйкес келе бермейді, өйткені ұлттық мемлекеттің, саяси элитаның және аймақтық биліктің мүдделері айтарлықтай өзгеруі мүмкін.

Қоғамдық өмірдің әртүрлі салаларын мемлекеттік басқару саласындағы тиімділікті, фирма қызметінің тиімділігінен айырмашылығын, анықтап есептеу қиынырақ, өйткені мақсатты көрсеткіштерге жетуден басқа, «өндіріс-шығындар» арақатынасы, саяси менеджмент биліктің заңдылығы, ұлттық мүдделер, қоғамдық игілікті бөлудің әділдігі, адамның құқықтары мен бостандығын іске асыру және т.б. сияқты қиын сипаттамаларды қамтиды^[107].

Бұл ретте мемлекеттік қызметтерді алудың саны, сапасы, мерзімдері, шығындары есепке алынуға жатады және абсолютті немесе салыстырмалы шамада цифрлық көрсеткіштер түрінде ұсынылуы мүмкін. Азаматтық қоғам контекстіндегі мемлекеттік билік функцияларын орындаудың тиімділігін
Д. Истонның саяси жүйесінің моделі аясында зерттеу жасаған дұрыс болады, ол мемлекеттік менеджментті қоғамның талаптары мен қолдауының мемлекеттік саясатқа қайта өзгеруі ретінде қарастырды, олар кері байланыс арқылы талаптар мен қолдаудың жаңа циклына әсер етеді^[108].

Р. Дальдың биліктің тиімділігі туралы тұжырымдамасына сүйене отырып^[109], ұлттық саясаттың тиімділігін бағалаудың жалпы критерийін атап өтуге болады – бұл халықтың немесе этникалық топтың әл-ауқаты. Бұл жағдайда мәселелердің алдын алу шараларына және оларды шешу механизміне қатысты өздерінің көзқарасы туралы сөз қозғалып отыр. Бірақ бұл өте субъективті критерий.

Жұмыс тиімділігін бағалауды енгізу іске асырылып жатқан орталықсыздандыру саясатының басымдықтары контекстінде ерекше өзектілікке ие болады, оның шеңберінде мемлекеттік реттеу саласында қабылданатын шешімдердің сапасын арттыруға, басқарудың нәтижелі моделі мен бағдарламалық-мақсатты бюджеттеу элементтерін енгізуге үлкен мән беріледі. Атқарушы билік органдары жұмысының тиімділігін арттыруға және олардың азаматтармен қарым-қатынасын жақсартуға ақпараттық технологияларды дамыту үлкен әсер етеді^[110].

Әлемдік тәжірибе саяси жүйеге немесе даму деңгейіне қарамастан, әрбір мемлекет мемлекеттік басқару жүйесінің тиімділігін арттыруға ұмтылатынын көрсетеді. Мемлекеттік биліктің тиімді және нәтижелі институттары халықтың өмір сүру жоғары деңгейі мен сапасын қамтамасыз етуде, сондай-ақ өзекті әлеуметтік-экономикалық міндеттерді шешуде шешуші рөл атқарады.

Алғашқы ауқымды әкімшілік реформалар 1970–1980 жылдары АҚШ, Ұлыбритания, Жаңа Зеландия, Австралия және Канада сияқты елдерде жүзеге асырылды. Бұл мемлекеттер басқарудың неғұрлым икемді және нәтижеге бағдарланған тәсілдерін енгізе отырып, мемлекеттің рөлін қайта қарастыруда ізашар болды. Кейіннен реформа толқынына Оңтүстік Корея, Сингапур, Малайзия, Таиланд, содан кейін Бразилия мен Қытайды қоса алғанда дамушы экономикалар қосылды. Басқарушылық саладағы жүйелі өзгерістердің арқасында аталған елдер тұрақты экономикалық өсуді, институционалдық дамуды және билік органдарына деген сенімді арттыруды қамтамасыз ете алды.

Соңғы екі онжылдықта халықаралық тәжірибеде дәстүрлі мемлекеттік басқару моделінен жаңа мемлекеттік менеджмент тұжырымдамасына (New Public Management) терең бетбұрыс байқалды. Бұл модель ішінара бизнес-тәсілдерден алынған тиімділік, ашықтық, азаматқа бағдарлану және есеп беру принциптерін енгізуді көздейді. Мемлекеттік қызметтердің сапасына, билік органдары қызметінің нәтижелілігіне және халықтың қанағаттануына басты назар аударылады.

Мемлекеттік құрылымдар жиірек сервистік бағдарланған болып келеді: олар ашықтықты арттырады, азаматтардың сұраныстарына жедел және тиімді жауап береді, цифрлық технологияларды енгізеді, кері байланыс және қоғамдық бақылау механизмдерін дамытады. Бұл трансформациялардың мақсаты – қоғаммен тұрақты диалогта болатын және жаһандық ортада тиімді бәсекеге түсе алатын әлеуметтік біріккен, күшті және орнықты мемлекетті қалыптастыру.

Ұлттық басқару мен мемлекеттік саясаттың сапасын бағалаудың әлемдік тәжірибеде кең таралған және танылған құралдарының бірі мемлекеттік басқарудың интегралды көрсеткіші – Governance Research Indicator Country Snapshot (GRICS) болып табылады. Бұл композиттік индексті Дүниежүзілік банк 1990 жылы ұсынған, ал 1996 жылдан бастап екі жыл сайын тұрақты түрде өлшенеді және әлемнің 200-ге жуық елін қамтиды.

GRICS мемлекеттік басқарудың тиімділігін кешенді бағалауға арналған және басқарудың үш негізгі параметрі бойынша топтастырылған, алты негізгі индексті есептеуге негізделген:

- билікті таңдау, бақылау және өзгерту процестері;

- үкіметтің тиімді мемлекеттік саясатты әзірлеу және іске асыру қабілеті;

- қоғамдағы әлеуметтік және экономикалық өзара іс-әрекетті реттейтін институттарға құрмет деңгейі.

GRICS құру үшін халықаралық және үкіметтік емес ұйымдарды, сараптамалық сауалнамаларды, аналитикалық есептерді және әлеуметтанулық зерттеулерді қоса алғанда, әртүрлі дереккөздерден жиналған деректердің кең ауқымы қолданылады. Барлық деректер стандартталған, бұл елдер арасында дұрыс салыстыру және өзгерістер динамикасын талдау мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Деректердің типтік визуализациясы 6.1.1 схемасында ұсынылған.

 

Схема 6.1.1 – мемлекеттік басқару тиімділігінің құрамдас бөліктері.

 

 

ҚР Президентінің 2010 жылғы 19 наурыздағы «Облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың, астананың орталық мемлекеттік және жергілікті атқарушы органдары қызметінің тиімділігін жыл сайынғы бағалау жүйесі туралы» Жарлығына сәйкес операциялық бағалау критерийлері мен көрсеткіштеріне қойылатын міндетті талаптар келесі ережелер болып табылады:

- критерийлер мен көрсеткіштер ресми статистикалық деректерге, мемлекеттік органдардың деректеріне және тексеруге жататын басқа да ақпаратқа негізделуге тиіс;

- бастапқы ақпаратты жинау және өңдеу әдісі алынған деректердің дұрыстығын тексеруге мүмкіндік беруі керек;

- көрсеткішті айқындау оны бағалаушы да, бағаланатын да мемлекеттік орган түсіндірудің бірегейлігін қамтамасыз етуге тиіс;

- қажетті деректерді алу уақыт пен ресурстардың ең аз шығындарымен жүргізілуі керек;

- критерийлер мен көрсеткіштер деректерді үздіксіз жинақтау қажеттілігіне және олардың жекелеген кезеңдердегі салыстырымдылығын қамтамасыз етуге негізделе отырып айқындалуы тиіс;

- өлшемдер мен көрсеткіштер мемлекеттік органның барлық қызметін қамтуға және барлық мемлекеттік функциялардың сапалы орындалуына бағдарлануға тиіс.

Халықаралық тәжірибеде қолданылатын критерийлер мен көрсеткіштер тиімділік критерийлері мен көрсеткіштері ретінде пайдаланылуы мүмкін. Өлшемдер мен көрсеткіштер мемлекеттік органның қызметін тікелей көрсетуі тиіс^[111].

Мемлекеттік саясатты бағалау үшін мынадай түйінді критерийлер пайдаланылады:

- тиімділік, яғни алға қойылған мақсаттар мен міндеттерге қол жеткізу дәрежесі. Бұл критерий іске асырылатын саясаттың бастапқыда белгіленген мақсаттарға қаншалықты сәйкес келетіндігін бағалайды. Мысалы, «Цифрлық Қазақстан» бағдарламасы аясында цифрлық инфрақұрылымды дамыту және мемлекеттік сектордағы онлайн-қызметтердің үлесін ұлғайту мақсаты болды. Мемлекеттік онлайн-сервистер санының өсуі және халықтың цифрлық сауаттылығының артуы осы саясаттың тиімділігін растайды;

- нәтижелілік, яғни қол жеткізілген нәтижелердің жоспарланған көрсеткіштермен ара салмағы. Мысалы, егер мемлекет үш жыл ішінде жұмыссыздық деңгейін 5% -ға төмендетуді жоспарласа және төмендеу тек 2% ды құраса, саясат ішінара нәтижелі деп саналуы мүмкін. Қазақстанда нәтижелілік көрсеткіштерінің бірі Ұлттық даму жоспары шеңберінде мақсаттарды орындау болып табылады;

- экономикалық нысаналылық, яғни бюджет қаражаты мен ресурстарын ұтымды пайдалану. Мемлекеттік қаржы мен ресурстардың қаншалықты тиімді жұмсалатыны бағаланады. Мысалы, жедел жол салу жобасында экономикалық нысаналылықты бағалау өтелімділікті, аймақтардың дамуына әсер етуді және жолдарды күтіп ұстау шығындарын талдауды қамтиды;

- әлеуметтік маңыздылығы, яғни саясаттың халықтың әл-ауқатына әсері. Бұл критерий денсаулық сақтау, білім беру және әлеуметтік қорғау саласында ерекше маңызды. Мысалы, «Қолжетімді тұрғын үй» бағдарламасы табысы төмен азаматтардың тұрғын үй жағдайларын жақсартуға бағытталған және оның тиімділігі тұрғын үй алған отбасылардың санымен, сондай-ақ халықтың қанағаттану деңгейімен өлшенеді;

- саяси заңдылық, яғни қоғам мен элитаның қолдау деңгейі. Аудан әкімдерінің сайлануы сияқты саяси реформа азаматтардың сайлаудың жаңа механизміне деген сенім деңгейі бойынша бағаланады. Егер реформа сайлауға жоғары қатысумен және азаматтардың белсенді қатысуымен қатар жүрсе, бұл оның заңдылығын көрсетеді;

- икемділік пен бейімделу, яғни саясаттың ішкі және сыртқы ортаға байланысты өзгеру қабілеті. Дағдарыстық жағдайында, COVID-19 пандемиясы сияқты, Қазақстан Үкіметі әлеуметтік қолдауды бейімдеп, онлайн-жәрдемақылар жүйесін іске қосты, бұл мемлекеттік шешімдерге бейімделудің жоғары деңгейін көрсетті;

- ашықтық пен есептілік, яғни шешім қабылдау процесінің ашықтығы және азаматтар үшін ақпараттың қолжетімділігі. Мысалы, «Ашық үкімет» жүйесін енгізу азаматтарға бюджет қаражатының жұмсалуын бақылауға, заңнамалық бастамалар бойынша ұсыныстар енгізуге және мемлекеттік органдардың қызметін бағалауға мүмкіндік береді;

- әлеуметтік әділеттілік, яғни халықтың әртүрлі топтары арасында игілік пен мүмкіндіктердің біркелкі бөлінуі. Мысалы, қалалық және ауылдық аймақтар арасында сапалы оқытуға қолжетімділікті теңестіруге бағытталған білім беру реформасы білім беру қызметтерінің қолжетімділік деңгейі және оқыту сапасындағы алшақтықты азайту бойынша бағаланады;

- тұрақтылық, яғни саясаттың болашақ ұрпаққа зиян келтірместен ұзақ мерзімді әсер ету қабілеті. Мысалы, экология саласында мемлекеттік саясаттың тұрақтылығын бағалау жаңартылатын энергияға көшуді талдауды, зиянды заттардың шығарындыларын азайтуды және жасыл технологияларды дамытуды қамтиды.

Мемлекеттік саясаттың тиімділігін талдау үшін сандық және сапалық көрсеткіштер қолданылады.

Сандық көрсеткіштер.

Макроэкономикалық индикаторлар:

- ЖІӨ өсу қарқыны елдің экономикалық дамуының жалпы деңгейін көрсетеді, экономикалық өсу динамикасы мен әл-ауқат деңгейін бағалайды. ЖІӨ (жалпы ішкі өнім) – бұл белгілі бір уақыт аралығында ел өндірген және сатқан барлық тауарлар мен қызметтердің жалпы ақшалай құны^[112];

- инфляция деңгейі ұлттық валютаның тұрақтылығын және халықтың сатып алу қабілетін көрсетеді. Инфляция – қағаз ақшаның құнсыздану процесі, шығарылған ақша саны өзгеріссіз болғанда айналымдағы тауар массасының шамадан тыс шығарылуы (эмиссиясы) немесе қысқаруы салдарынан олардың сатып алу қабілетінің төмендеуі^[113].

- жұмыссыздық деңгейі – бұл халықтың экономикалық белсенділік деңгейін көрсететін еңбек нарығының жай-күйінің көрсеткіші;

- негізгі салаларға инвестициялар көлемі экономиканың негізгі секторларының даму дәрежесін және елдің инвестициялық тартымдылығын өлшейді.

Әлеуметтік индикаторлар:

- кедейлік пен әлеуметтік теңсіздік деңгейі халық арасында табыстың бөлінуін және әртүрлі әлеуметтік топтар үшін экономикалық мүмкіндіктердің қолжетімділігін сипаттайды;

- адам дамуының индексі (АДИ) білім деңгейін, өмір сүру ұзақтығын және жан басына шаққандағы табыс деңгейін ескереді;

- халықты базалық әлеуметтік қызметтермен қамту денсаулық сақтау, білім беру және әлеуметтік қорғаудың қолжетімділігін өлшейді, мемлекеттің әлеуметтік саясатының тиімділігін бағалайды.

Институционалдық индикаторлар:

- сыбайлас жемқорлықты қабылдау индексі мемлекеттік құрылымдардағы сыбайлас жемқорлық деңгейін және басқарудың ашықтық дәрежесін бағалайды;

- мемлекеттік институттарға деген сенім деңгейін бағалау қоғамдық пікірге сұрау салу негізінде жүргізіледі, мемлекеттік органдардың жұмысын халықтың қабылдауын талдайды;

- мемлекеттік басқару сапасын бағалау мемлекеттік реттеу тиімділігінің, заң үстемдігінің және көрсетілетін қызметтердің сапасының көрсеткіштерін қамтиды (Дүниежүзілік банк және ЭЫДҰ сияқты халықаралық ұйымдардың деректері бойынша).

Сапалық көрсеткіштер:

- халықтың мемлекет саясатына қанағаттану деңгейі әлеуметтік сауалнамалар мен азаматтардың қанағаттану индекстері негізінде бағаланады;

- сараптамалық қоғамдастықтың мемлекеттік органдардың жұмысын бағалауы аналитектердің, ғылыми қызметкерлердің және мемлекеттік басқару саласындағы мамандардың пікірлерін қамтиды;

- құқық қолдану практикасы мен мемлекеттік қызметтердің қолжетімділігін талдау азаматтардың мемлекеттік құрылымдармен өзара әрекет ету кезінде кездесетін кедергілерін анықтайды.

Сонымен, Қазақстандағы мемлекеттік саясатты тиімді бағалау талдаудың сандық және сапалық әдістерін қамтитын кешенді тәсілді талап етеді. Мониторинг және бағалау жүйесін жетілдіру мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттыруға, халықтың өмір сүру сапасын жақсартуға және мемлекеттік институттарға деген сенімді арттыруға мүмкіндік береді. Қоғамдық бақылау мен ашықтық механизмдерін дамыту одан әрі реформалардың маңызды бағыты болып табылады.

 

---

^[107] Ахременко А. С. Оценка эффективности государства в производстве публичных услуг: теоретическая модель и методика измерения. Полис. Политические исследования. – 2012;(1):113–119.

^[108] Easton D. A Systems Analysis of Political Life. – New York: John Wiley and Sons, Inc.; 1965:72–73.

^[109] Даль Р. О демократии. http://www.twirpx. com/file/135113/. Дата обращения 17.03.2025

^[110] Бекбосынова Ж. А. Международный опыт совершенствования деятельности государственных органов и его адаптация в системе государственной службы Казахстана // Государство и бизнес: теория и практика управления. – №5 (128). – 2019. – С. 17.

^[111] Указ Президента РК от 19 марта 2010 года «О Системе ежегодной оценки эффективности деятельности центральных государственных и местных исполнительных органов областей, городов республиканского значения, столицы» https://adilet.zan.kz/rus/docs/U100000954_. Дата обращения 17.03.2025

^[112] Электронный ресурс РБК. ВВП: что это, как определить и на что влияет https://www.rbc.ru/quote/news/article/6273353d9a7947534ca8d991. Дата обращения 18.03.2025

^[113] Политическая наука: словарь-справочник https://znachenie-slova.ru/%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%BB%D1%8F%D1%86%D0%B8%D1%8F. Дата обращения 18.03.2025