6.2 Мониторинг және бақылау әдістері

 

ХХІ ғасырда мемлекеттер өңірлердің, облыстардың, қалалардың және жергілікті құрылымдардың әлеуметтік-экономикалық дамуын кешенді бағалау үшін мониторинг жүйесін белсенді енгізуде. Қазақстанда мониторинг жергілікті атқарушы органдар, әкімдіктер мен мемлекеттік қызметтер іс-әрекетінің тиімділігін бағалауда, сондай-ақ өңірлік даму стратегияларын іске асыруда шешуші рөл атқарады.

Мониторинг жүйелері мәселе туындаған аймақтарды және өсу нүктелерін анықтап қана қоймай, сонымен қатар орталық және жергілікті органдары арасындағы өзара әрекеттесудің негізделген стратегияларын әзірлеуге мүмкіндік береді. Бұл елдің экономикалық әлеуетін нығайтуға, мемлекеттік басқарудың ашықтығын арттыруға және халықтың өмір сүру сапасын жақсартуға ықпал етеді.

Қазақстанда көрсетілетін мемлекеттік қызметтер сапасының мониторингіне ерекше назар аударылады, бұл мемлекеттік басқару жүйесін жетілдірудегі маңызды қадам болып табылады. Цифрлық технологияларды дамыту және аналитикалық платформаларды пайдалану мониторингтің тиімділігін арттыруға, әлеуметтік және экономикалық сын-тегеуріндерге жедел ден қоюға және неғұрлым бейімделгіш және орнықты басқару шешімдерін қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Қазақстанның мемлекеттік басқару жүйесінде мемлекеттік саясатты бақылау стратегиялық мақсаттарға қол жеткізуді бағалауға, сондай-ақ мемлекеттік ресурстардың тиімсіз және заңсыз жұмсалуын болғызбауға бағытталған процедуралар, ұйымдық құрылымдар мен құралдар кешенін білдіреді. Бақылаудың негізгі мақсаты – белгіленген стандарттардан ауытқуларды уақтылы анықтау, болашақта осындай жағдайларды жою және алдын алу бойынша тиісті шаралар қабылдау үшін заңдылық, нәтижелік және үнемділік қағидаттарын бұзу.

Қазақстанда бақылау сыртқы және ішкі формаларда жүзеге асырылады. Сыртқы бақылауды тәуелсіз уәкілетті органдар (мысалы, Жоғары аудиторлық палата, Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі және т.б.) жүргізеді. Ішкі бақылауды мемлекеттік ведомстволар мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарының ішкі құрылымдарының күштері жүзеге асырады.

Бақылаудың негізгі формалары тексеру, орындау және қадағалау болып табылады. Бақылаудың негізгі міндеттері:

- бақылаудағы объектілердің жұмыс істеуін бақылау;

- заңдылық пен тәртіптің сақталуы туралы сенімді ақпарат алу;

- анықталған бұзушылықтарды жою бойынша шаралар қабылдау;

- құқық бұзушылықтың себептері мен жағдайларын анықтау;

- кінәлі адамдарды жауапқа тарту.

Теріс пайдаланудың алдын алудың маңыздылығын түсіне отырып, Қазақстан мемлекеттік бақылаудың ажырамас элементі ретінде мемлекеттік бағдарламалар мен жобаларды іске асыру мониторингі жүйесін белсенді дамытуда.

Мониторинг – бұл әлеуметтік және экономикалық бағдарламалардың, реформалар мен басқару шешімдерінің іске асырылу барысын бақылаудың тұрақты жұмыс істейтін жүйесі. Ол белгілі бір аумақтың, саланың немесе аймақтың дамуы туралы деректерді жинауды, есепке алуды, талдауды және қорытындылауды қамтиды.

Мониторинг мемлекеттік органдарға жоспарланған көрсеткіштерден ауытқуларды тіркеп қана қоймай, сонымен қатар ауқымды реформалар мен стратегиялық жоспарлау жағдайында Қазақстан үшін ерекше өзекті болып табылатын саясатты жедел түзетуге мүмкіндік береді.

Осылайша, мониторинг мемлекеттік басқарудың тиімділігін, қабылданатын шешімдердің ашықтығын және елдің тұрақты дамуын қамтамасыз ете отырып, басқару құралы да, қауіпсіздік механизмі ретінде әрекет етеді.

Қазақстанның мемлекеттік басқару жүйесінде мониторинг үш деңгейде: жобалық (микродеңгей), бағдарламалық (мезодеңгей) және мемлекеттік саясат деңгейінде (макродеңгей) іске асырылады. Осы деңгейлердің әрқайсысының елдің стратегиялық міндеттерінің орындалуын кешенді бақылауын қамтамасыз ете отырып, өз мақсаттары, әдістері мен қолдану салалары бар. Мониторинг деңгейлері 6.2.1-кестеде келтірілген.

 

6.2.1-кесте – Мониторинг деңгейлерінің сипаттамасы.

 

 

6.2.2 – схемасында мониторинг моделі ұсынылған.

 

Схема 6.2.2 – Мемлекеттік басқарудағы мониторинг және бақылау жүйесі.

 

 

Қазақстанның мемлекеттік мониторингі жүйесінде қажетті деректерді жинауды, өңдеуді және беруді қамтамасыз ететін ақпараттық жүйе негізгі элемент болып табылады. Оның тиімділігі ақпараттың дұрыс белгіленген көлеміне байланысты: объективті бағалау үшін ең аз қажетті және артық ақпаратпен шамадан тыс жүктемейтін барынша мүмкін көлемде.

Мониторинг процестерді немесе құбылыстарды бағалаудың нақты шараларын білдіретін көрсеткіштер жүйесіне негізделген. Тиімді индикаторларды әзірлеу үшін бірнеше негізгі критерийлерді ескеру қажет:

- қол жетімділік – деректерді жинау және өңдеу оңай болуы керек;

- орындылық – көрсеткіштер мониторинг мақсаттарына сәйкес келуі және практикалық маңызы болуы керек;

- барабарлығы – индикаторлар бақыланатын процестің немесе объектінің күйін дәл көрсетуі керек;

- бақылау – өзгерістер динамикасын үнемі бақылау мүмкіндігі;

- сәйкестік – көрсеткіштер басқа деректермен салыстыру үшін бірыңғай бағалау жүйесіне біріктірілуі керек.

Көрсеткіштер: практикалық нәтижелер талдау мен мәселелерді анықтау, деректерді жинау мен талдаудың жаңа цифрлық технологияларын енгізу, өзгеріп отыратын экономикалық, әлеуметтік және саяси шындықтар негізінде үнемі қайта қаралып, жаңғыртылуы тиіс.

Мысалы, «Кәсіпкерлікті дамыту жөніндегі ұлттық жоба» мемлекеттік бағдарламасының тиімділігінің мониторингі бағдарламаның экономикаға әсерін бағалауға мүмкіндік беретін жұмыспен қамту деңгейі, инвестициялар көлемі, салық түсімдері сияқты индикаторларды есепке алуды талап етеді.

Аналитикалық жүйе бақылаудың екінші негізгі элементі болып табылады. Бұл мемлекеттік органдардың, ұйымдар мен мекемелердің тапсырмаларды қаншалықты тиімді орындайтынын бағалауға мүмкіндік беретін ақпаратты өңдеудің, жалпылаудың және талдаудың құрылымдық процесі. Аналитикалық жүйенің негізгі мақсаты – жиналған деректерді басқарушылық шешімдер қабылдау үшін пайдалы ақпаратқа айналдыру. Талдау барысында келесі міндеттер шешіледі:

- қойылған мақсаттар мен міндеттердің орындалу деңгейін бағалау;

- нәтижелерге қол жеткізуді қиындататын проблемалар мен факторларды анықтау;

- ведомстволар мен жекелеген бөлімшелер қызметінің тиімділігін айқындау;

- ресурстық шығындарды талдау (қаржылық, уақыт, кадрлық).

Қазақстандағы аналитикалық жүйенің жұмысы мемлекеттік құрылымдар қызметінің тиімділігін негізгі параметрлер бойынша салыстыруға және бағалауға негізделген:

- орындау стандарттарымен салыстыру – нақты нәтижелер белгіленген нормалар мен ережелерге қаншалықты сәйкес келеді;

- уақыт параметрлерін бағалау – жоспарланған мерзімдермен салыстырғанда тапсырмалар қаншалықты тез орындалады;

- ведомстволар мен олардың бөлімшелерін салыстыру – басқарудың тиімді және тиімділігі төмен тәжірибелерін анықтау;

- шығындарды салыстыру – әр түрлі процестердің шығындарын талдау және оңтайландыру мүмкіндіктерін іздеу.

Талдау негізінде мемлекеттік органдардың жұмысындағы қателіктердің түрлері мен сипаты анықталады, олардың саясат мақсаттарына немесе жекелеген мекемелердің тиімділігіне әсері анықталады. Бұл ауытқуларды тіркеуге ғана емес, сонымен қатар мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттыра отырып, түзету шараларын жасауға мүмкіндік береді.

Оперативтік жүйе бақылаудың үшінші элементі болып табылады және жиналған және талданған ақпаратты нақты басқару шешімдеріне айналдыратын механизм болып табылады. Бұл кезең мемлекеттік саясат стратегиясын түзетуге, тиімділіктің негізгі көрсеткіштерін өзгертуге және мемлекеттік бақылау жүйесін жақсартуға мүмкіндік беретін мониторинг пен басқару процесі арасындағы кері байланысты қамтамасыз етеді.

Оперативтік жүйенің негізгі міндеті – биліктің әртүрлі деңгейлерінде шешім қабылдауға қажетті ақпаратты дайындау және беру. Ол келесі функцияларды орындайды:

- есептерді қалыптастыру – мемлекеттік бағдарламалардың, жобалар мен саясаттардың ағымдағы жай-күйі туралы жиынтық деректерді дайындау;

– ұсынымдар әзірлеу – мониторингтің мақсаттарын, стратегиясын, көрсеткіштерін өзгерту бойынша ұсыныстар;

- жедел әрекет ету – маңызды ақпаратты шешім қабылдаушыларға қысқа мерзімде жеткізу.

Аналитикалық жүйеден алынған деректер есептерге топтастырылады да мыналарды қамтиды:

- мақсатты көрсеткіштердің орындалуын талдау;

- анықталған проблемалар мен ауытқулар;

- ағымдағы жағдайдың салдарын болжау;

- әртүрлі ведомстволар мен өңірлердің тиімділігін салыстырмалы талдау.

Егер есептер мерзімді (тоқсандық, жылдық) немесе сыни ауытқулар анықталса, шұғыл болуы мүмкін.

Есептер негізінде ұсыныстар жасалады:

- стратегиялық мақсаттарды өзгерту (мысалы, мемлекеттік қызметтерді цифрландыру бағдарламасын түзету);

- іс-шаралар мазмұнын өзгерту (қаржыландыруды немесе ресурстарды ең көп мәселелері бар аймақтарға қайта бөлу);

- индикаторларды қайта қарау (егер бар көрсеткіштер нақты көріністі көрсетпесе немесе оларды қадағалау қиын болса);

- мониторинг жүйесін жетілдіру (мысалы, деректерді жинау үшін жаңа цифрлық құралдарды енгізу).

Ұсынымдар ұлттық стратегияларды түзету үшін Президент пен Президент Әкімшілігінің жауапты тұлғаларына, заңдар мен мемлекеттік бағдарламаларға өзгерістер енгізу үшін Парламент пен Үкіметке, нақты саясаттарды бейімдеу үшін министрліктер мен ведомстволардың басшыларына, өңірлік стратегияларға түзетулер енгізу үшін әкімдіктерге жіберілетін жедел ақпарат немесе талдамалық анықтамалар түрінде ресімделеді.

Қазіргі уақытта Қазақстанның мемлекеттік басқару жүйесіндегі ақпараттық-талдамалық жұмыс стратегиялық маңызға ие болып отыр. Бұл бірқатар факторларға байланысты. Біріншіден, геосаяси бәсекелестіктің күшеюі, жаһандық экономикалық дағдарыстар, халықаралық сауда және технологиялық тізбектердегі өзгерістер сияқты сыртқы ортаның күрделілігі мен болжамсыздығының артуы. Екіншіден, болжаудың дәстүрлі әдістерінің тиімділігінің тарылуы, өйткені тез өзгеретін әлеуметтік-экономикалық жағдайлар мемлекеттік саясатты талдау мен бағалаудың жаңа тәсілдерін қажет етеді. Үшіншіден, деректер көлемінің артуы. Мемлекеттік басқаруды цифрландыру ақпараттың үлкен массивтерін (big data) өңдеу қажеттілігін туғызады, бұған статистикалық, әлеуметтанулық және экономикалық көрсеткіштер кіреді.

Осы сын-қатерлерге жауап ретінде Қазақстанда мемлекеттік билік органдары жанынан жұмыс істейтін талдау орталықтарының саны артып келеді. Бұл құрылымдар мемлекеттік бағдарламалардың тиімділігін бағалаумен, стратегиялық болжамдарды әзірлеумен, әлеуметтік-экономикалық дамудың тәуекелдері мен қауіптерін талдаумен, билік органдарына ұсыныстар дайындаумен айналысады.

Қазақстандағы заманауи аналитикалық тәсілдерге мыналар жатады:

- экономика мен әлеуметтік саладағы үрдістерді анықтау үшін үлкен деректер мен жасанды интеллектті пайдалану;

- тәуекелдерді болжау үшін сценарийлік талдау мен стресс-тестілеуді қолдану;

- деректерді кеңістіктік талдау үшін геоақпараттық жүйелерді (ГАЖ) дамыту (мысалы, өңірлер бойынша халықты жұмыспен қамту мониторингі);

- краудсорсинг әдістері, яғни сандық платформалар арқылы қоғамдық пікір мен сараптамалық бағалауды талдау.

Мемлекеттіксаясаттыбағалаудаойфабрикалары(thinktanks)депаталатын мемлекеттік емесақпараттық-талдауорталықтарымаңыздырөл атқарады.

Осылайша, қазіргі заманғы қиындықтар шешім қабылдауда икемділік пен бейімделуді талап етеді. Қазақстанда ақпараттық-аналитикалық жұмыс мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттырудың маңызды құралына айналуда. Мемлекеттік және тәуелсіз талдау орталықтарының дамуы неғұрлым негізделген шешімдер қабылдауға ықпал етеді, болжауды жақсартады және саясатты қоғамның нақты қажеттіліктеріне бағыттайды.