7.2 Мемлекеттік өңірлік саясаттың мақсаттары мен міндеттері

 

Әр мемлекеттің белгілі бір табиғи ресурстары, қаржылық капиталы және ұлттың зияткерлік әлеуеті бар. Алайда оның әлеуметтік-экономикалық даму деңгейі мемлекеттік басқару жүйесінің тиімділігімен анықталады. Қазақстанда мемлекетті басқару Конституцияда бекітілген президенттік республика қағидаттарына негізделеді.

Басқаруды ұйымдастыру қоғамдық прогрестің негізгі факторы ретінде мемлекеттік құрылымды, құқықтық актілермен реттелетін жұмыс істеп тұрған әлеуметтік институттар жүйесін, сондай-ақ елдің әлеуметтік-экономикалық дамуының басым міндеттеріне байланысты қалыптасатын мемлекеттік билік және жергілікті өзін-өзі басқару органдарының құрылымын қамтиды.

Мемлекеттік басқарудың негізгі мақсаты ұзақ мерзімді стратегиялық бағдарларға сәйкес қоғам мен мемлекеттің тұрақты дамуы үшін қолайлы жағдайлар жасау болып табылады. Қазақстанда мемлекеттік басқару мақсаттарын қалыптастыру елдің эволюциялық даму логикасымен және оның саяси бағытымен анықталады. Әрбір жаңа мақсат реформалар мен модернизациялық процестердің сабақтастығын қамтамасыз ете отырып, алдыңғысынан органикалық түрде шығады.

Мемлекеттік басқарудың мақсаттарын келесідей жіктеуге болады:

Қоғамдық-саяси мақсаттар:

- саяси тұрақтылықты қамтамасыз ету, яғни әлеуметтік-саяси дағдарыстардың алдын алу, әртүрлі әлеуметтік топтардың мүдделерінің тепе-теңдігі;

- өкілді басқару жүйесін нығайтуды, сайланбалы органдардың (парламент, мәслихаттар, жергілікті өзін-өзі басқару институттары)жұмысын жетілдіруді көздейтін демократия институттарын дамыту;

- тиімді азаматтық қоғамды қалыптастыру, яғни ҮЕҰ-ны қолдау, билік пен халық арасындағы диалогты дамыту, қоғамдық бақылау механизмдері;

- азаматтарды құқықтық қорғау және заңның үстемдігін қамтамасыз ету, оның ішінде сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес, сот реформасы, адам құқықтары мен бостандықтарын қорғау;

- саяси мәдениет пен азаматтық жауапкершілікті дамыту, яғни халықты шешім қабылдау процесіне тарту, саяси ағарту, электоралдық белсенділікті арттыру.

Әлеуметтік мақсаттар:

- халықтың өмір сүру деңгейін арттыру, әлеуметтік әділеттілікті қамтамасыз ету, байлар мен кедейлер арасындағы алшақтықты азайту;

- білім беру жүйесін дамыту, оның ішінде еңбек нарығының қажеттіліктеріне сәйкес мектептерді, ЖОО-ларды және кәсіптік оқыту жүйесін жаңғырту;

- денсаулық сақтауды жетілдіру, медициналық қызметтердің қолжетімділігі мен сапасын арттыру, сақтандыру медицинасын дамыту;

- халықтың осал топтарын қолдау, аз қамтылған отбасыларға, балаларға, мүмкіндігі шектеулі адамдарға әлеуметтік көмек;

- тұрғын үй саясатын дамыту, атап айтқанда, қолжетімді тұрғын үй салу, қалалар мен ауылдардың инфрақұрылымын дамыту;

- жастар үшін қолайлы орта құру, оның ішінде жас мамандарды қолдау бағдарламалары, жастар кәсіпкерлігін дамыту.

Рухани және мәдени мақсаттар:

- ұлттық бірегейлікті сақтау және дамыту, оның ішінде қазақ тілін, ұлттық дәстүрлерді, тарихи мұраны қолдау;

- толеранттылық пен этносаралық келісім қағидаттарын ілгерілету, Қазақстанның көпұлтты қоғамында әлеуметтік келісімді нығайту;

- елдің мәдени әлеуетін дамыту, өнерді, әдебиетті, ұлттық кинематографияны қолдау;

- ақпараттық қауіпсіздік және медиа сауаттылық, атап айтқанда жалған ақпаратпен күрес, тәуелсіз және жауапты журналистиканы дамыту.

Экономикалық мақсаттар:

- тұрақты экономикалық өсуді қамтамасыз ету, атап айтқанда, ұзақ мерзімді экономикалық бағдарламаларды іске асыру, экономиканы әртараптандыру;

- өнеркәсіп пен инновацияларды дамыту, жоғары технологиялық салаларды қолдау, цифрландыру, «жасыл экономикаға» көшу;

- шағын және орта бизнесті (ШОБ) дамыту, әкімшілік кедергілерді азайту, кәсіпкерлер үшін қаржыландыруға қол жеткізу;

- инвестицияларды тарту, яғни қолайлы инвестициялық ахуал құру, инвесторлардың құқықтарын қорғау;

- табиғи ресурстарды тиімді пайдалану, экологиялық қауіпсіздік, жаңартылатын энергия көздерін дамыту;

- Ауыл шаруашылығын дамыту және азық-түлік қауіпсіздігі, аграрлық секторды жаңғырту, фермерлік шаруашылықтарды қолдау.

Ұйымдастырушылық мақсаттар:

- мемлекеттік аппаратты реформалау, оның ішінде бюрократияны қысқарту, мемлекеттік басқарудың ашықтығы мен тиімділігін арттыру;

- жергілікті өзін-өзі басқаруды дамыту, мәслихаттар мен әкімдіктердің өкілеттіктерін кеңейту, жергілікті жерлерде бастамаларды қолдау;

- Мемлекеттік қызметтерді цифрландыру, халықпен өзара іс-әрекеттің электрондық форматтарына көшу (Egov, Smart City);

- Стратегиялық жоспарлау механизмдерін жетілдіру, әлемдік үрдістерді ескере отырып, ұлттық жобаларды іске асыру.

Ақпараттық және түсіндіру мақсаттары:

- биліктің ашықтығы мен есептілігі, оның ішінде мемлекеттік органдардың жұмысын үнемі жариялау, бағдарламалардың орындалуы туралы ашық есептер;

- халықпен кері байланыс механизмдерін дамыту, «Құлақ асатын мемлекет» тұжырымдамасын, қоғамдық қабылдау бөлмелерін, заң жобаларын талқылауға арналған платформаларды іске асыру;

- реформалар мен өзгерістер бойынша түсіндіру жұмыстары, жүргізіліп жатқан бастамалар туралы халықтың хабардар болуын арттыру;

- адал басқару қағидаттарын насихаттау, сыбайлас жемқорлыққа қарсы кампаниялар, азаматтарды басқару үдерістеріне тарту.

ҚР-ның 2029 жылға дейінгі ұлттық даму жоспары өңірлердің алдына екі негізгі міндет қояды – өңірлік стандарттар жүйесіне (ӨСЖ) сәйкес әлеуметтік игіліктермен және көрсетілетін қызметтермен қамтамасыз етуде сыни алшақтықтарға жол бермеу және экономиканың екі есе өсуіне жәрдемдесу^[121].

Қазақстан Республикасының 2025-2030 жылдарға арналған өңірлік саясат тұжырымдамасында өңірлік дамудың келесі міндеттерін бөліп көрсетуге болады:

- базалық игіліктер мен инфрақұрылымды қамтамасыз ету, соның нәтижесінде білім беру, денсаулық сақтау, әлеуметтік қорғау, мәдениет, спорт, инженерлік және көлік инфрақұрылымының қолжетімділігі қалаларда 96% және ауылдық жерлерде 71% құрайды;

- қолайлы қалалық ортаны құру, оның ішінде қоғамдық кеңістікті абаттандыру, көгалдандыру, қауіпсіздікті арттыру және әлеуметтік инфрақұрылымның қолжетімділігін жақсарту;

- қала құрылысын жоспарлауды дамыту, атап айтқанда елді мекендерді тұрақты дамыту үшін бас жоспарлар мен егжей-тегжейлі құрылыс жобаларын әзірлеу;

- ірі кәсіпорындардың айналасында ШОБ желісін қалыптастыра отырып, мұнай-газ секторында, тау-кен өнеркәсібінде және АӨК-де қайта өңдеуді дамытуды көздейтін негізгі салаларда қайта өңдеуді тереңдету;

- қосылған құны жоғары өндірісті ынталандыру, атап айтқанда өндірістік тізбектерді дамыту және отандық шикізатты қайта өңдеуді оқшаулау;

- көліктік-логистикалық әлеуетті дамыту, көліктік байланысты жақсарту, транзиттік хабтар мен сервистік инфрақұрылым құру;

- туризмді дамыту, туристер үшін өңірлік тарту нүктелерін қалыптастыру;

- ведомствоаралық өзара әректтесуді күшейту және ҚР Үкіметі жанындағы өңірлік бастамалар Кеңсесін құру;

- фискалдық орталықсыздандыру, яғни өңірлердің бюджеттік дербестігін арттыру және инвестициялық жобалар арқылы салық базасын кеңейту;

- мансаптық өсу бағдарламаларымен «өңір-орталық-өңір» қағидаты бойынша кадрларды ротациялауды енгізу арқылы кадрлық әлеуетті дамыту;

- деректерді басқаруды оңтайландыру, ұлттық деректер экожүйесін құру және мемлекеттік басқаруды цифрландыру;

- өңірлерді экономикалық трансформациялау үшін мамандандырылған инфрақұрылымды, атап айтқанда АӨК, индустрия, туризм және басқа да салаларға инвестицияларды дамыту;

- бес қалалық агломерацияны қалыптастыру, атап айтқанда өсу драйвері ретінде Астана, Алматы, Шымкент, Ақтөбе және Қарағанды агломерацияларын дамыту;

- агломерацияларды теңгерімді дамыту, көлік, инженерлік және әлеуметтік инфрақұрылымды дамыту;

- өсімді біркелкі бөлу үшін жаңа экономикалық орталықтар құру және облыс орталықтарын дамыту;

- шағын және моноқалалардың көліктік қолжетімділігін арттыру, экономикалық өсу орталықтарымен байланысты жақсарту;

- моноқалалардың экономикасын әртараптандыру, инфрақұрылымды дамыту және ірі өнеркәсіптік жобаларды іске асыру;

- ауылдық инфрақұрылымды жаңғырту, оның ішінде ауыл халқының 90% -дан астамы үшін қалалық өмір сүру деңгейіне қол жеткізу;

- ауылдарда және шекара маңындағы аудандарда демографияны жақсарту, халықтың кетуін тежеу үшін өмір сүру сапасын арттыру;

- ауылдық жерлерде кірістердің өсуі және кедейліктің төмендеуі, қаржылық, жер және материалдық ресурстарға қолжетімділікті қамтамасыз ету.

Айта кету керек, мемлекет аймақтардың мамандануын директивті түрде анықтауға немесе өндіргіш күштердің орналасуын басқаруға ұмтылмайды, бірақ олардың еркін дамуына жағдай жасайды. Саясаттың негізгі құралдары – аумақтық даму бағдарламалары, бюджетаралық реттеу механизмдері, инвестицияларды ынталандыру және инфрақұрылымды дамыту.

Сонымен, Қазақстанның өңірлік саясаты аумақтық теңдікке қол жеткізуге, экономикалық белсенділікті ынталандыруға және нарықтық жағдайларда икемділікті сақтай отырып, өңірлердің әлеуметтік тұрақтылығын қамтамасыз етуге бағытталған.

 

---

^[121] Концепция региональной политики Республики Казахстан на 2025–2030 годы https://www.gov.kz/memleket/entities/economy/documents/details/814351. Дата обращения 29.03.2025