7.4 Өңірлік саясатты іске асыру құралдары мен механизмдері

 

ХХІ ғасырдың басында әлеуметтік-экономикалық сипаттағы терең өзгерістер әлемнің әртүрлі мемлекеттеріне әсер етті. Олар негізінен өңірлік басқаруды жетілдіру мәселелерінің маңыздылығын күшейтті. Жаһандану жағдайында аймақтық саясат мемлекеттерді әлеуметтік-экономикалық жаңғыртудың ең тиімді құралы болып табылады. Соңғы жылдары аймақтық басқару теориясы мен әдістемесі әртүрлі елдердегі аймақтық және муниципалды басқару жүйелерін оңтайландыру арқылы айтарлықтай байыды. Бұл процестер тек елдер ішінде ғана емес, сонымен қатар одан тыс жерлерде де жүреді, аймақаралық байланыстар мен жалпы халықаралық ынтымақтастықты нығайтады.

Аймақтық саясат құралдары мемлекеттік шаралар кешенін ұсынуы керек, олардың мақсаттары қоғамның аумақтық құрылымын оңтайландыруға бағытталған аймақтық шаралар ретінде ойластырылған және қойылған^[129].

Аймақтық саясаттың құралдары: аймақтық болжау, аймақтық бағдарламалау, индикативті жоспарлау. Олардың өзара байланысы 7.4.1 схемасында көрсетілген.

 

7.4.1 – схемасы – Өңірлік саясат құралдары мен өңірдің орнықты дамуының негізгі бағыттарының өзара байланысы.

 

 

Аймақтық бағдарламаларға әртүрлі бағыттар кіруі мүмкін, соның ішінде:

- өңірлердің теңгерімді дамуын қамтамасыз етуге, өмір сүру деңгейі мен әлеуметтік-экономикалық жағдайларды теңестіруге, әлеуметтік қызметтердің қолжетімділігі мен сапасын арттыруға, сондай-ақ өңіраралық диспропорцияларды төмендетуге бағытталған әлеуметтік-экономикалық бағдарламалар;

- өндірістік қуаттарды ұтымды орналастыруды, инвестициялар тартуды, шаруашылық айналымға жаңа ресурстарды тартуды, кәсіпкерлікті ынталандыруды, сондай-ақ өңіраралық кооперация мен интеграцияны дамытуды қамтитын экономикалық бағдарламалар;

- табиғи ресурстарды орнықты басқаруды, экологиялық таза технологияларды енгізуді, өнеркәсіптің қоршаған ортаға теріс әсерін азайтуды, табиғатты қорғау жүйесін дамытуды, сондай-ақ рекреация мен туризм үшін қолайлы жағдайлар жасауды көздейтін ресурстық-экологиялық бағдарламалар;

- көлік, энергетика, цифрлық және коммуналдық инфрақұрылымды дамытуға, заманауи коммуникациялық және технологиялық мүмкіндіктерге біркелкі қол жеткізуді қамтамасыз етуге бағытталған инфрақұрылымдық бағдарламалар;

- мәдени мұраны сақтауға және дамытуға, ұлттық дәстүрлерді қолдауға, білім және ғылым жүйесін дамытуға, сондай-ақ өңірлердің кадрлық әлеуетінің деңгейін арттыруға ықпал ететін мәдени-білім беру бағдарламалары.

Бұл бағдарламалар әр аймақтың ерекшелігін ескере отырып әзірленеді және оның тұрақты және теңгерімді дамуы үшін жағдай жасауға бағытталған.

Болжамдардың түрлері: әлеуметтік (демографиялық, ұлтаралық, медициналық және тұрмыстық, мәдени-рухани және т.б.), техникалық-экономикалық (технологиялық, өндірістік-экономикалық, инфрақұрылымдық, конъюнктуралық және т. б.), географиялық (климаттық, табиғи-ресурстық және экологиялық) болуы мүмкін^[130].

Болжам жалпы мағынада болашақта елдің жалпы ішкі өнімі (ЖІӨ) өндірісінің көлемін қоса алғанда, экономиканың даму динамикасының ықтимал сценарийлері мен бағыттары туралы, сондай-ақ дамудың баламалы жолдары туралы ғылыми негізделген идеялар (пайымдаулар) жүйесін білдіреді. Болжамды әзірлеу процесі болжау деп аталады және ағымдағы тенденцияларды талдауды, болашақтың ықтимал нұсқаларын модельдеуді және экономикалық дамуға әсер ететін факторларды бағалауды қамтиды. Болжау алдын ала болжаумен (көрегендікпен) бірдей емес ескеру маңызды. Интуицияға немесе субъективті бағалауға сүйене алатын алдын ала болжаудан (көрегендіктен) айырмашылығы, болжау жүйелік талдауға, статистикалық әдістерге, математикалық модельдеуге және сараптамалық бағалауға негізделген.

Болжау нарықтық экономиканы мемлекеттік және корпоративтік реттеу жүйесінің қажетті элементі болып табылады, ол басқа элементтермен – стратегиялық индикативті жоспарлау және бағдарламалаумен тығыз байланысты^[131].

Болжамдар әртүрлі уақыттық көкжиектері бойынша жіктеледі, соның ішінде:

- жедел болжамдар 1 жылға дейінгі кезеңді қамтиды және қысқа мерзімді ауытқулар мен үрдістерге бағытталған;

- қысқа мерзімді болжамдар 1 жылдан 3 жылға дейінгі кезеңді қамтиды және макроэкономикалық және әлеуметтік факторлардың салыстырмалы болжамдылығы жағдайында дамудың таяу перспективаларын бағалауға мүмкіндік береді;

- орта мерзімді болжамдар 4 жылдан 10 жылға дейінгі кезеңге есептелген және экономикадағы құрылымдық өзгерістерді, технологиялық өзгерістерді және институционалдық реформаларды ескереді;

- ұзақ мерзімді болжамдар 10 жылдан 20 жылға дейінгі кезеңді қамтиды, стратегиялық жоспарлауға бағытталған және жаһандық трендтерді, демографиялық өзгерістерді және технологиялық инновацияларды ескереді;

- ұзақ мерзімді болжамдар 20 жылдан астам кезеңді қамтиды және мегатрендтерді анықтауға, қоғамның, экономиканың және экологияның алыс даму перспективаларын модельдеуге бағытталған.

Болжамдар экономикалық, ғылыми-техникалық, әлеуметтік, демографиялық, экологиялық, салалық, өңірлік және басқаларды қоса алғанда, әртүрлі бағыттар бойынша әзірленеді. Болжамның әрбір түрі талдаудың нақты әдістеріне негізделеді және болжанатын саланың ерекшеліктерін ескереді.

Өңірлік дамуды реттеу өңірдің әлеуметтік-экономикалық даму болжамынан туындайтын нақты тұжырымдалған мақсаттар мен міндеттерге негізделуге тиіс. Ол көптеген бағыттарды қамтуы керек, соның ішінде:

- тиімді экономикалық саясатты қалыптастыру, оның ішінде жекешелендірудің негізделген стратегияларын әзірлеу, кәсіпкерлік қызметті қолдау және өңірдің әртүрлі аумақтарында шағын және орта бизнес үшін қолайлы жағдайлар жасау;

- табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану, яғни табиғатты үнемді пайдалану технологияларын енгізу, ресурстарды экологиялық қауіпсіз игеру, «жасыл» экономиканы дамыту;

- экспорттың көлемі мен географиясын кеңейтуді, халықаралық нарықтарда өңірлік тауарлар мен қызметтердің бәсекеге қабілеттілігін арттыруды қамтитын экспорттық әлеуетті арттыру;

- бәсекелестік ортаны дамыту, яғни монополияға қарсы саясат жүргізу, салауатты бәсекелестік механизмдерін қолдау және нарықтың жаңа қатысушылары үшін кедергілерді азайту;

- өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығын жаңғырту, бәсекеге қабілетті өнім өндірісін дамыту және кеңейту, инновациялық технологияларды енгізу және өнімділікті арттыру;

- инвестицияларды тарту, яғни қолайлы инвестициялық ахуал құру, өңір экономикасының басым салаларына шетелдік капитал мен озық технологиялардың ағынын ынталандыру;

- валюталық түсімдердің өсуі, оның ішінде сыртқы экономикалық қызмет көлемдерінің ұлғаюы, экспортқа бағдарланған салаларды дамыту және қаржы ресурстарын тарту механизмдерін жетілдіру.

Аймақтық даму стратегиясы – бұл мақсаттарға жетудің жалпы бағыты, тіпті нақты болмаса да, олардың болмауынан гөрі даму бағытына ие болу пайдалы. Жеткілікті айқын емес, бірақ жақсы негізделген жалпы бағытты өңірлердің, қалалар мен елді мекендердің дұрыс бағытта дамуына ықпал ететін тактикалық іс-әрекеттер мен бағдарламаларға енгізуге болады^[132].

Біздің ойымызша, өңірлердің әлеуметтік-экономикалық даму стратегиясы мемлекеттік биліктің жоғарғы органдарынан жоғарыдан өңірлік әкімшілікке және халыққа түсетін директивалық нұсқау ретінде қарастырылмауға тиіс. Керісінше, ол аймақтық мемлекеттік және жергілікті өзін-өзі басқару органдары, бизнес өкілдері, қоғамдық ұйымдар мен ғылыми-зерттеу институттары арасындағы кең үйлестіру негізінде әзірленген нұсқаулық құжат ретінде әрекет етуі керек. Соңғылары аймақтық мәселелерді зерттеуде, болжау жүргізуде және дамудың стратегиялық бағыттарын қалыптастыруда шешуші рөл атқарады.

Аймақтық әлеуметтік-экономикалық дамуды реттеу жүйесінде тікелей және жанама әдістер бөлінеді.

Тікелей әдістер – заңнамалық реттеу, нормативтерді белгілеу, лицензиялау, тыйым салу және мәжбүрлеу шаралары сияқты әкімшілік құралдар арқылы тікелей мемлекеттік араласуды қамтиды. Олар мемлекет билігіне негізделеді және стратегиялық міндеттердің орындалуын бақылауды қамтамасыз етеді. Жанама әдістер – салықтық жеңілдіктер, дотациялар, субсидиялар, кредиттік және инвестициялық ынталандырулар, сондай-ақ мемлекеттік-жекешелік әріптестік институттарын дамытуды қоса алғанда, экономикалық саясат механизмдері арқылы іске асырылады.

Басқаруды демократияландыру жағдайында реттеу тәсілдері өзгереді: мемлекет пен қоғам арасындағы диалогтың рөлі артады, экономикалық ынталандырудың маңызы артады, ал әкімшілік әдістер экономикалық субъектілерді аймақтық дамуға белсенді қатысуға ынталандыруға бағытталған нарықтық құралдармен толықтырылады.

Аймақтық дамуды реттеудің әкімшілік әдістері мемлекеттік басқару жүйесіне тән билік пен бағыну принциптеріне негізделген. Бұл әдістер белгіленген нормалар мен ережелерді бұзатын кәсіпорындар мен ұйымдарға қатысты мәжбүрлеу мезанизмдерін қолдану мүмкіндігін болжайды. Олардың көмегімен өңірлік және жергілікті билік органдары жекешелендіру процестерін, инвестициялар тартуды, табиғи ресурстарды пайдалануды бақылайды, сондай-ақ дамудың стратегиялық міндеттерін орындауды қамтамасыз ете отырып, әлеуметтік процестерді реттейді.

Алайда, тек әкімшілік әдістер аймақтық қайта жаңғыруының барлық мәселелерін тиімді шешуге кепілдік бере алмайды. Тұрақты әлеуметтік-экономикалық өсуге қол жеткізу үшін оларды кәсіпкерлікті, инвестицияларды және инновацияларды дамытуға ынталандыратын экономикалық механизмдермен бірге пайдалану керек.

Бұл ретте қоғамды демократияландыру және мемлекеттік реттеу процесі бюрократиялық құрылымдардың нарықтық процестерге араласуынан толық бас тартуды білдірмейді. Мемлекеттің қатысу қажеттілігі экономикалық дамудың циклдік сипатымен, сондай-ақ капиталды жинақтау динамикасымен, ғылыми-техникалық өзгерістермен және әлеуметтік өзгерістермен объективті түрде анықталады.

Біздің ойымызша, мемлекеттің экономикаға араласуының күшеюі экономикалық құлдыраудың тереңдігі мен жиілігіне тікелей пропорционалды. Бұл араласу екі негізгі бағытта бір уақытта жүзеге асырылатын мақсатты басқару шараларында көрінеді:

- орталықтандырылған реттеу – макроэкономикалық процестерді үйлестіру, орталық билік органдары деңгейінде бюджет, салық және инвестициялық саясатты түзету;

- өңірлік реттеу – экономикалық және әлеуметтік стратегияларды жекелеген аумақтардың ерекшеліктеріне бейімдеу, мемлекеттік-жекешелік әріптестік механизмдерін дамыту, бизнесті қолдау бағдарламалары мен жергілікті бастамаларды іске асыру.

Әкімшілік және экономикалық әдістердің мұндай теңгерімі өңірлердің дамуын тиімді басқаруды қамтамасыз етуге, дағдарыс салдарын барынша азайтуға және ұзақ мерзімді өсуге жағдай жасауға мүмкіндік береді.

Реттеудің экономикалық әдістері біртұтас жалпымемлекеттік сипатқа ие, өйткені олар елдің бүкіл аумағында қолданылатын бірыңғай ережелер мен механизмдерге негізделген. Мысалы, салық жүйесі барлық шаруашылық жүргізуші субъектілер үшін олардың орналасқан жері мен меншік нысанына қарамастан бірыңғай салық мөлшерлемелері мен ережелерін белгілейді. Сол сияқты, әртүрлі мақсаттағы жеңілдіктер – әлеуметтік, коммуналдық, инвестициялық – сонымен қатар ұлттық деңгейде қалыптасады және бірыңғай қағидаттарға бағынады.

Экономикалық әдістердің мәні субъектілердің экономикалық мүдделерін ынталандыру арқылы аймақтық дамуға жанама ықпал ету болып табылады. Бұған салықтар, салықтық жеңілдіктер, несиелер, субвенциялар, субсидиялар сияқты құралдар арқылы қол жеткізіледі, реттеу жергілікті өзін-өзі басқару органдарының минималды тікелей араласуымен жүзеге асырылады, бірақ олар белгілеген экономикалық жағдайлар шеңберінде іске асады.

Экономикалық әдістердің тиімділігі көбінесе олардың ынталандырушы сипатына байланысты, ол тауар-ақша қатынастарының, қаржы мен несиенің негізгі формаларын пайдалану арқылы жүзеге асырылады. Қаржы-несие құралдары мемлекеттік реттеудің икемділігін қамтамасыз етеді, оның тұрақсыздандырушы әсерін азайтады және экономикалық өсуге ықпал етеді. Бұл механизмдердің негізгі артықшылықтары:

- нарықтық принциптермен антагонизмнің болмауы, бұл үкіметтің араласуын аздау директивті және көбірек бейімделгіш етеді;

- әлеуметтік-экономикалық даму деңгейіндегі өңірлік ерекшеліктер мен айырмашылықтарды ескере отырып, таңдамалы қолдану мүмкіндігі;

- инвестицияларды тартуға, кәсіпкерлікті дамытуға және өңірлік экономикалардың бәсекеге қабілеттілігін арттыруға ықпал ететін шаруашылық жүргізуші субъектілерге ынталандыра әсер ету.

Аймақтық дамуды реттеудегі қаржы – несие құралдарының рөлін елемеу ресурстардың біркелкі бөлінбеуі, экономикалық өсудің баяулауы және әлеуметтік-экономикалық үйлеспеушіліктің күшеюі сияқты елеулі теңгерімсіздіктерге әкелуі мүмкін. Сонымен, реттеудің экономикалық әдістері негізінде экономикалық қызығушылық қағидаты, сондай-ақ аймақтық билік органдарының, кәсіпорындар мен ұйымдардың өз қызметінің нәтижелері үшін жауапкершілігі жатыр. Олардың өңірлердің әлеуметтік-экономикалық дамуының кешенді стратегиясын іске асыруға қатысуы тұрақты және теңгерімді өсудің ажырамас элементі болып табылады.

 

---

^[129] Нугманова Э. А. Проблемы совершенствования государственного управления в аспекте развития регионов Республики Казахстана // Право и государство. – №1(62). – 2014. – С. 76.

^[130] Андреев А. В. Региональная экономика. Стандарт третьего поколения : учебник для вузов / А. В. Андреев, Л. М. Борисова, Э. В. Плучевская. – СПб. : Питер, 2012. – 464 с.

^[131] Кузык Б. Н. Прогнозирование, стратегическое планирование и национальное программирование : учеб. / Б. Н. Кузык, М. И. Кушлин, Ю. В. Яковец. – 4-е изд., перераб. и доп. – М. : Экономика, 2011. – С. 45.

^[132] Фетисов Г. Г. Региональная экономика и управление : учеб. / Г. Г. Фетисов, В. П. Орешин. – М. : Инфра-М. – 2008. – С. 176.