Негізгі мазмұнға өту

Дәріс 31.3. Веб-сайтты әзірлеу кезеңдері

Кез келген веб-сайтты әзірлеу кезіндегі негізгі міндеттер – сайт құрылымын нақты ұйымдастыру және оның ақпараттық мазмұнын анықтау. Басқаша айтқанда, алғашқы кезеңде веб-сайттың ақпараттық моделін құру қажет.

Веб-сайтты әзірлеу мынадай кезеңдерден тұрады:

  1. жоспарлау;
  2. жүзеге асыру;
  3. тестілеу;
  4. жариялау;
  5. жарнамалау;
  6. сүйемелдеу.

Жоспарлау#

Жоспарлау – сапалы веб-сайт құрудың алғашқы әрі ең маңызды кезеңдерінің бірі. Жоспарлау барысында мыналар анықталады:

  • веб-сайтты құру мақсаты;
  • сайт мазмұнының сипаты;
  • сайттың құрылымы;
  • материалды ұсыну тәртібі;
  • безендіру ерекшеліктері;
  • пайдаланушының қажетті ақпаратты іздеу жолы.

Кез келген веб-бетті үш негізгі көрсеткіш бойынша бағалауға болады:

  • мазмұны;
  • сыртқы көрінісі;
  • навигациясы.

Бұл құрамдас бөліктер бірін-бірі толықтыруы керек және олардың біреуі екіншісіне кедергі келтірмеуі тиіс.

Егер сайтта ұзақ әрі мұқият оқуға арналған материал жарияланса, мәтіннің оқуға ыңғайлы болуына ерекше назар аудару қажет. Пайдаланушының назарын басқа жаққа аударатын динамикалық әсерлерді азайтып, фон мен мәтін түстерінің үйлесімін дұрыс таңдау керек. Сайттың жалпы стилі жарияланған материалдың мазмұнына сәйкес болуы тиіс.

Егер сайт пайдаланушыға негізінен визуалды және мультимедиалық ақпарат ұсынатын болса, мәтіндік блоктарды қысқартып, графика, бейне, дыбыс және анимация мүмкіндіктерін тиімді қолданған жөн.

Жүзеге асыру#

Жүзеге асыру – веб-сайтты тікелей құру үдерісі. Бұл кезеңде:

  • мәтіндік және графикалық материалдар дайындалады;
  • қажетті ақпарат теріледі немесе сканерленеді;
  • материал сайт құрылымына сәйкес файлдарға бөлінеді;
  • сайт файлдарының арасында сілтемелер ұйымдастырылады;
  • беттердің сыртқы көрінісі мен стилі жасалады.

Сайттың барлық бетіне ортақ негізгі құрылымдық аймақтары мен стильдік безендірілуі бар үлгі дайындау ұсынылады. Кейін жаңа бет жасаған кезде тек оның мазмұны мен сілтемелердің мекенжайларын өзгертуге болады. Мұндай тәсіл әрбір бетті әзірлеуге жұмсалатын уақытты азайтады.

Пайдаланушы іздеу жүйесі арқылы сайттың кез келген ішкі бетіне тікелей кіруі мүмкін. Сондықтан әрбір бетте оның жалпы сайттың бөлігі екенін көрсететін элементтер болғаны дұрыс. Пайдаланушыға басты бетке және сайттың басқа бөлімдеріне өту мүмкіндігі берілуі қажет.

Веб-беттерді жасау кезінде сайттың әртүрлі пайдаланушылардың компьютерлерінде әрқалай көрінуі мүмкін екенін ескеру керек. Бұл мынадай факторларға байланысты:

  • браузердің түрі мен нұсқасы;
  • операциялық жүйенің баптаулары;
  • экранның өлшемі мен ажыратымдылығы;
  • компьютердің аппараттық мүмкіндіктері;
  • пайдаланушы құрылғысының ерекшеліктері.

Тестілеу#

Веб-сайттың беттерін орналастыру жұмысы аяқталғаннан кейін оны тестілеу қажет. Тестілеу екі негізгі бағыттан тұрады:

  1. сайттың жұмыс қабілетін тестілеу;
  2. интерфейсті пайдалану ыңғайлылығын тестілеу.

Жұмыс қабілетін тестілеу кезінде сайт пайдаланушы жұмыс істейтін жағдайларға барынша жақын ортада тексеріледі. Сайтты бірнеше браузерде ашып, әрқайсысында қалай көрсетілетінін қарау қажет.

Сонымен бірге:

  • сілтемелердің жұмыс істеуі;
  • беттердің дұрыс ашылуы;
  • суреттердің көрсетілуі;
  • формалардың жұмыс істеуі;
  • сайт беттерінің жүктелу жылдамдығы;
  • әртүрлі экрандарда дұрыс бейнеленуі тексеріледі.

Интерфейстің қолайлылығын анықтау үшін ірі компаниялар арнайы пайдаланушылар тобын шақырады. Шағын жобада сайтты тексеруге достарды, әріптестерді немесе студенттерді тартуға болады.

Оларға алдын ала толық нұсқаулық бермей, сайтты қалай пайдаланатынын бақылаған дұрыс. Бақылау кезінде мына сұрақтарға назар аудару керек:

  • пайдаланушы сайт ішінде қалай қозғалады?
  • қандай бөлімдерді бірден таба алмайды?
  • қай жерде кідіріп қалады?
  • қандай әрекеттер қиындық тудырады?
  • қажетті ақпаратты қаншалықты жылдам табады?

Тестілеу кезінде пайдаланушыға бірден көмектесуге немесе нұсқау беруге болмайды. Егер ол дұрыс емес әрекет орындаса, бұл пайдаланушының емес, интерфейстің кемшілігі болуы мүмкін. Демек, веб-сайтты қосымша жетілдіру қажет.

Пайдаланушылардың пікірлерін тыңдау керек. Олар анықталған мәселелерді шешудің пайдалы жолдарын ұсынуы мүмкін.

Жариялау#

Дайын веб-сайт Интернет арқылы қолжетімді болуы үшін веб-серверде жариялануы керек.

Сайтты жариялау үшін:

  • веб-сервер немесе хостинг таңдалады;
  • домендік атау тіркеледі;
  • сайттың файлдары серверге жүктеледі;
  • деректер қоры бапталады;
  • серверлік бағдарламалар орнатылады;
  • сайттың жұмыс істеуі қайта тексеріледі.

Егер пайдаланушының жеке сервері болмаса, сайтты орналастыру қызметін ұсынатын хостинг провайдерін пайдалануға болады. Кейбір провайдерлер шағын веб-беттерді орналастыру үшін тегін кеңістік ұсынады.

Сайтты жарнамалау#

Сайтты жарнамалаудың көптеген тәсілдері бар:

  • сайт туралы ақпаратты іздеу жүйелеріне енгізу;
  • басқа сайттармен өзара сілтемелер ұйымдастыру;
  • әлеуметтік желілерде ақпарат жариялау;
  • электрондық пошта арқылы хабарлау;
  • тақырыптық каталогтерге тіркеу;
  • пайдалы және өзекті материалдарды тұрақты жариялау.

Сайт беттерінің әдемі безендірілуі ғана пайдаланушыларды тұрақты тартуға жеткіліксіз. Ең алдымен, оның мазмұны пайдалы әрі мағыналы болуы керек.

Веб-сайт мазмұнына қойылатын негізгі талаптар:

  • толықтық;
  • дұрыстық;
  • өзектілік;
  • түсініктілік;
  • жүйелілік;
  • сенімділік.

Ақпарат пайдаланушы сайтқа бір рет кіргеннен кейін оған қайта оралғысы келетіндей түрде ұсынылуы тиіс.

Ұйым немесе сайт авторы туралы ақпаратты жеке бетте орналастыруға болады. Басты бетте автордың фотосуретін, ұйымның логотипін немесе қызмет бағыты туралы қысқаша мәліметті көрсетуге болады.

Сайтты сүйемелдеу#

Веб-сайттың мазмұны бірнеше рет өзгертілуі мүмкін. Сайтта ұсынылған ақпараттың үнемі өзекті болуы маңызды.

Сайтты сүйемелдеу кезінде:

  • ескірген ақпарат жаңартылады;
  • жаңа материалдар қосылады;
  • қателер түзетіледі;
  • жұмыс істемейтін сілтемелер ауыстырылады;
  • дизайн жетілдіріледі;
  • қауіпсіздік жаңартулары орнатылады;
  • пайдаланушылардың ұсыныстары ескеріледі.

Сайттың ақпаратын мүмкіндігінше жиі жаңартып, материалдарын толықтырып отырған жөн. Бастапқы мәтінде веб-сайтты кемінде айына бір рет жаңарту қажеттігі көрсетілген. Ұзақ уақыт бойы жаңартылмаған сайт тұрақты және әлеуетті пайдаланушыларын жоғалтуы мүмкін.

Веб-сайттың компьютерде сақталатын резервтік көшірмесін жасаған дұрыс. Өзгерістер алдымен осы көшірмеге енгізіліп, тексерілгеннен кейін ғана сайттың жаңартылған нұсқасы серверге жүктеледі.

Веб-сайттың навигациялық сызбасы#

Веб-сайт өзара байланысқан гипермәтіндік құжаттардан тұрады.

Гипермәтін – әртүрлі ақпараттық бірліктер арасында байланыс орнатуға мүмкіндік беретін ақпаратты сақтау және басқару тәсілі.

Ақпараттық бірліктер арасындағы байланыс гиперсілтемелер арқылы жүзеге асырылады.

Гиперсілтеме – бір құжаттан екінші құжатқа, бір беттен басқа бетке немесе сол беттің белгілі бір бөлігіне өтуге мүмкіндік беретін мәтіндік не графикалық элемент.

Дәстүрлі түрде мәтіндік гиперсілтемелер көк түспен және асты сызылған түрде көрсетіледі. Дегенмен қазіргі веб-дизайнда сілтемелердің сыртқы көрінісі сайттың жалпы стиліне сәйкес өзгертілуі мүмкін.

Веб-сайттың навигациялық сызбасы оның құрылымына байланысты болады. Ол пайдаланушының сайт ішінде қалай қозғалатынын және қажетті ақпаратқа қалай қол жеткізетінін анықтайды.

Веб-сайттағы ақпараттық материалды ұйымдастырудың бірнеше құрылымы бар.

Сызықтық құрылым#

Сызықтық құрылымда материалдар белгілі бір ретпен бірінен кейін бірі орналасады.

Мысалы:

Сызба
Басты бет → 1-бет → 2-бет → 3-бет → Қорытынды бет

Мұндай құрылым:

  • электрондық оқулықтарда;
  • қадамдық нұсқаулықтарда;
  • таныстырылымдарда;
  • тест тапсырмаларында;
  • тіркелу үдерістерінде қолданылады.
2-сурет. Сызықтық құрылым
2-сурет. Сызықтық құрылым

Иерархиялық құрылым#

Веб-сайттарда ең жиі қолданылатын құрылым – иерархиялық құрылым. Алдымен жоғары деңгейдегі санаттар құрылады, кейін материалдар логикалық тәртіппен төменгі деңгейдегі бөлімдерге орналастырылады.

Иерархиялық құрылымның екі түрі болады:

  • тар әрі терең иерархия;
  • кең әрі таяз иерархия.

Тар әрі терең иерархия#

Мұндай құрылымның жоғарғы деңгейінде санаттар саны аз болады. Қажетті ақпаратты алу үшін пайдаланушы бірнеше деңгей арқылы төмен өтуге мәжбүр болады.

3-сурет. Тар әрі терең иерархия
3-сурет. Тар әрі терең иерархия

Оның кемшілігі – пайдаланушының қажетті бетке жету үшін көп әрекет орындауы.

Кең әрі таяз иерархия#

Мұндай құрылымның жоғарғы деңгейінде көптеген бөлімдер беріледі, бірақ ішкі деңгейлердің саны аз болады.

4-сурет. Кең әрі таяз иерархия
4-сурет. Кең әрі таяз иерархия

Бөлімдер саны шамадан тыс көп болған жағдайда пайдаланушыға қажетті санатты таңдау қиын болуы мүмкін.

Тар әрі терең және кең әрі таяз құрылымдардың ешқайсысы барлық жағдайда мінсіз шешім болып саналмайды. Бастапқы мәтінде 3–4 деңгейден тұратын иерархиялық құрылым оңтайлы деп көрсетілген. Дегенмен сайттың нақты құрылымы оның мазмұны мен пайдаланушылардың қажеттіліктеріне қарай анықталады.

Сызықтық емес құрылым#

Сызықтық емес құрылымда веб-беттер бір-бірімен әртүрлі бағыттағы көптеген сілтемелер арқылы байланысады. Пайдаланушы материалды белгіленген бір ретпен ғана емес, өзінің мақсатына сәйкес таңдап қарай алады.

5-сурет. Сызықтық емес құрылым
5-сурет. Сызықтық емес құрылым

Бұл құрылым анықтамалық сайттарда, энциклопедияларда, жаңалық ресурстарында және әлеуметтік желілерде жиі кездеседі.

Аралас құрылым#

Кейбір жағдайларда ақпаратты жоғарыда сипатталған бір ғана құрылым арқылы ұсыну мүмкін болмайды. Мұндай жағдайда бірнеше навигациялық сызба қатар қолданылады.

Мысалы, сайттың негізгі бөлімдері иерархиялық құрылыммен ұйымдастырылып, ал белгілі бір оқу курсының тақырыптары сызықтық ретпен берілуі мүмкін.

Аралас құрылымның кемшілігі – пайдаланушыдан қосымша назар мен күш-жігерді талап етуі. Пайдаланушыға көмектесу үшін веб-сайт картасы жасалады.

Сайт картасы (site map) – веб-сайттағы бөлімдер мен ақпараттың орналасу құрылымын сызба түрінде көрсететін құрал.

Сайт картасы:

  • сайт құрылымын түсінуге;
  • қажетті бөлімді жылдам табуға;
  • беттер арасындағы байланысты көруге;
  • сайттың мазмұнын толық шолуға мүмкіндік береді.