Дәріс 41.4. Веб-технологиялардың даму тарихы
Web 1.0 тұжырымдамасы#
Web 1.0 ұғымын қарапайым түрде «Web 2.0 пайда болғанға дейінгі Веб» деп түсіндіруге болады.
Web 1.0-ден Web 2.0-ге көшу Дүниежүзілік желіні пайдаланушылардың іс-әрекетіндегі өзгерістердің нәтижесі болды.
Web 1.0 кезеңінде веб-сайттар көбінесе ақпаратты біржақты таратуға арналған еді. Пайдаланушы сайттағы материалдарды оқи алды, бірақ мазмұнды өзгертуге немесе толықтыруға сирек қатысатын.
Web 1.0 кезеңіне тән ерекшеліктер:
- динамикалық мазмұнның орнына статикалық беттерді пайдалану;
- сайт мазмұнын тек әзірлеушінің жариялауы;
- қарапайым гипермәтіндік белгілеу;
- фреймдерді пайдалану;
- жекелеген браузерлерге арналған арнайы HTML тегтерін қолдану;
- қонақ кітаптары, форумдар және чаттарды пайдалану;
- сайт дизайнын белгілі бір экран ажыратымдылығына бейімдеу;
- CSS стильдерін шектеулі қолдану;
- пайдаланушылардың мазмұн жасауға қатысуының төмен болуы.
Сол кезеңде Интернетке қосылу жылдамдығы төмен болды, ал компьютерлік сауаттылық халық арасында кең таралмады. Сондықтан сайттар қарапайым құрылыммен, шағын көлемдегі графикамен және статикалық мазмұнмен ерекшеленді.
Web 2.0 тұжырымдамасы#
Web 2.0 терминінің кең таралуы Тим О’Рейлидің 2005 жылғы 30 қыркүйекте жарияланған «What Is Web 2.0» мақаласымен байланыстырылады.
Web 2.0 – пайдаланушылар ақпаратты тек оқып қана қоймай, оны өздері жасап, өңдеп, жариялап және басқа адамдармен бөлісе алатын Вебтің даму кезеңі.
Web 2.0-дің негізгі ерекшеліктері:
- пайдаланушылар қалыптастыратын мазмұн;
- әлеуметтік желілер;
- блогтар;
- вики-жобалар;
- пікірлер мен бағалар;
- фотосурет және бейне алмасу;
- бірлескен жұмыс;
- тегтер арқылы жіктеу;
- веб-қосымшалардың интерактивтілігі;
- пайдаланушылар қауымдастығын қалыптастыру.
Web 2.0 кезеңінде пайдаланушы ақпаратты пассивті қабылдаушыдан мазмұнды белсенді жасаушыға айналды.
Тим Бернерс-Ли Web 2.0 терминінің нақты техникалық шекарасы жоқ екенін атап көрсеткен. Оның пікірінше, пайдаланушылардың өзара әрекеттесуі Дүниежүзілік желінің бастапқы идеясында да болған.
Web 2.0 веб-дизайнның дамуына да әсер етті. Сайттарда:
- дөңгелектелген пішіндер;
- көлемді батырмалар;
- шағылысу әсерлері;
- ашық түстер;
- ірі графикалық элементтер;
- интерактивті интерфейстер кеңінен қолданыла бастады.
Web 3.0 тұжырымдамасы#
Web 3.0 терминінің кең таралған түсіндірмелерінің бірі – оны семантикалық желімен байланыстыру.
Семантикалық желі (Semantic Web) – Дүниежүзілік желідегі ақпаратты компьютерлердің автоматты түрде өңдеуіне мүмкіндік беруге бағытталған Интернетті дамыту тұжырымдамасы.
Бұл тұжырымдамада негізгі назар құжаттың қарапайым мәтінін талдауға емес, ресурстардың қасиеттері мен мазмұнын нақты сипаттайтын метадеректерге аударылады.
Семантикалық желінің негізгі элементтері:
- URI әмбебап ресурс идентификаторлары;
- метадеректер;
- онтологиялар;
- RDF деректер моделі;
- OWL онтологияларды сипаттау тілі;
- SPARQL сұраныстар тілі.
Семантикалық желі ұғымын Тим Бернерс-Ли 2001 жылы Scientific American журналында жарияланған мақаласында Веб дамуының келесі кезеңі ретінде ұсынды.
Бұл тұжырымдаманы W3C консорциумы қолдап, дамытып келеді. Оның мақсаты – веб-ресурстармен қатар оларды сипаттайтын метадеректер құжаттарының желісін қалыптастыру.
Веб-ресурстар негізінен адам қабылдауына арналса, метадеректерді іздеу роботтары мен интеллектуалды агенттер өңдей алады. Соның нәтижесінде компьютерлік жүйелер ресурстардың қасиеттері туралы логикалық қорытынды жасай алады.
Web 1.0, Web 2.0 және Web 3.0 тұжырымдамаларының жалпы сипаттамалары#
Web 1.0 – ақпараттық портал ретіндегі Интернет#
Web 1.0-ге мынадай ерекшеліктер тән:
- ақпараттың бірегейлігі және мазмұнды иелену;
- Дүниежүзілік желіні пайдалануға ыңғайлы каталогтерге бөлу;
- әр пайдаланушының киберкеңістікте жеке парақшасының болуы;
- ақпаратты негізінен оқу мүмкіндігі;
- пайдаланушылар арасындағы өзара әрекеттесудің шектеулілігі;
- контекст, масштабталу және интерактивтілік мәселелерінің болуы.
Web 1.0 сайттарының мысалдары: Ofoto, Hotmail, Dmoz және GeoCities.
Web 2.0 – платформа ретіндегі желі#
Web 2.0-ге тән негізгі белгілер:
- мазмұнды құру мен тексеруге пайдаланушылар қауымдастығының қатысуы;
- ақпаратты тегтер арқылы еркін жіктеу;
- RSS және API арқылы басқа жүйелермен ықпалдасу;
- мазмұнды бірлесіп әзірлеу;
- ақпаратпен алмасу;
- әлеуметтік байланыс пен пайдаланушылар белсенділігінің артуы.
Web 2.0-дің кейбір мәселелері:
- дербестендіру;
- мобильділік;
- әртүрлі платформалармен үйлесімділік;
- пайдаланушы деректерінің қауіпсіздігі.
Web 2.0 сайттарының мысалдары: YouTube, Flickr және Facebook.
Web 3.0 – сараптамалық және интеллектуалды жүйе ретіндегі Интернет#
Web 3.0 тұжырымдамасының ерекшеліктері:
- тексерілген ақпаратты автоматты түрде іздеу;
- пайдаланушы әрекеттерін талдау;
- ақпаратты дербестендіріп ұсыну;
- мобильділік және тасымалданушылық;
- RSS пен API технологияларын кеңінен қолдану;
- семантикалық деректерді пайдалану;
- интеллектуалды агенттердің жұмысы;
- сарапшылар тексерген мазмұнды жариялау.
Web 3.0 жүйесі пайдаланушының бұрынғы әрекеттеріне, орналасқан жеріне, қызығушылықтарына және сұраныстарына сүйене отырып, оған қажетті ақпаратты автоматты түрде ұсынуға бағытталған.
Мысалдар:
- Google – әмбебап іздеу және пайдаланушы іздеуінің тарихын талдау;
- FOAF – адамдар мен олардың әлеуметтік байланыстарын RDF форматында сипаттау;
- Wink – әлеуметтік іздеу жүйесі;
- Twitter – микроблог жүргізу жүйесі;
- OpenID – Интернеттегі бірыңғай авторландыру технологиясы;
- мультитач технологиялары – сенсорлық экрандармен өзара әрекеттесу.
1-кесте. Web тұжырымдамаларының айырмашылықтары
| Салыстыру көрсеткіші | Web 1.0 | Web 2.0 | Web 3.0 |
|---|---|---|---|
| Негізгі тұжырымдама | Негізінен оқуға арналған Веб | Оқуға және жазуға арналған Веб | Дербестендірілген және интеллектуалды Веб |
| Негізгі бағыты | Компанияларға бағытталған | Қауымдастықтарға бағытталған | Жеке пайдаланушыға бағытталған |
| Деректер құрылымы | Үй парақшалары | Блогтар мен әлеуметтік парақшалар | Пайдаланушы өмірінің цифрлық ағыны |
| Деректер тұжырымдамасы | Мазмұнды иелену | Мазмұнмен бөлісу | Динамикалық мазмұнды біріктіру |
| Білімді басқару | Britannica Online | Wikipedia | Семантикалық және интеллектуалды Интернет |
| Негізгі технологиялар | HTML және порталдар | XML, RSS және API | Семантикалық технологиялар, виджеттер және mashup |
| Ақпаратты ұсыну | Веб-формалар | Веб-қосымшалар | Виджеттер мен интеллектуалды сервистер |
| Жіктеу тәсілі | Иерархиялық каталогтер | Тегтер және бірлескен жіктеу | Пайдаланушы әрекеттері мен қалаулары |
| Іздеу | Каталог арқылы іздеу | Google тәрізді іздеу жүйелері | Дербестендірілген интеллектуалды іздеу |
| Жарнама құны | Бетті қарау саны | Сілтемені басу саны | Пайдаланушы белсенділігі |
| Ілгерілету | Дәстүрлі жарнама | Пайдаланушылардың ұсыныстары | Дербестендірілген мазмұн және жарнамалық ойын-сауық |